ABD’de yaşayan biri için Türkiye’deki hukuki iş çoğu zaman beklenmedik bir yerden çıkar. New Jersey’de oturan bir ailenin Bursa’daki dairesi, yıllar önce vefat eden dedenin adına tapuda kayıtlı kalmıştır. Kaliforniya’da boşanan bir Türk vatandaşı, Türkiye’de nüfusta hâlâ evli görünür. Houston’da kurulu bir şirketin Mersin’deki distribütörü ödemeyi keser. Chicago’daki bir hukuk bürosu, İzmir’deki bir şirkete dava evrakı tebliğ ettirmek zorundadır. Arizona’ya dönen bir hasta, İstanbul’da yaptırdığı saç ekiminin tutmadığını fark eder.
Hangi eyalette yaşanırsa yaşansın, bu işler Türkiye’de, bir Türk mahkemesi, icra dairesi, tapu ya da nüfus müdürlüğü önünde ve Türk usul kurallarına göre yürür. Çoğu için Türkiye’ye gelmek gerekmez. Bu sayfa, Türkiye’deki bir işin ABD’den nasıl yürütüldüğünü, hangi ABD belgesinin Türkiye’de hangi biçimde kabul edildiğini ve ABD serisindeki yedi rehberin neyi anlattığını özetler.
ABD’den kimler yazıyor
Başlangıç noktası, elinizdeki belgeleri ve vekâletnameyi nerede imzalayabileceğinizi belirler.
- ABD’de yaşayan Türk vatandaşları ve çifte vatandaşlar. Evlilikleri, boşanmaları ve aile bağları Türkiye’deki nüfus kütüğünde durur; bir ABD eyalet mahkemesinin boşanma kararı ya da ABD’de gerçekleşen bir ölüm bu kayda kendiliğinden yansımaz. Noterlik işlemlerini ABD’deki Türk başkonsolosluklarında yaptırabilirler; Türkiye’de aileden kalan taşınmazları da olabilir.
- Türk kökenli Amerikalılar. Bir kısmı Türk vatandaşlığını korur, bir kısmı yalnız ABD vatandaşıdır. Hangi durumda olduklarına göre nüfus işlemleri ve izlenecek yol değişir.
- Türkiye ile bağı olmayan ABD vatandaşları. Türk hukukuyla bir satın alma, sözleşme, tedavi ya da yakınlarının mirası yoluyla karşılaşırlar; işin İngilizce yürümesini ve Türkiye’nin kabul ettiği ABD belgelerinin açık listesini isterler.
- ABD şirketleri ve ABD’deki hukuk büroları. Türk müşterisi, distribütörü ya da lisans alanı olan şirketler; Türkiye’de tebligat, delil ya da ABD kararının tenfizi için Türk avukata ihtiyaç duyan avukatlar.
ABD’de yaşayan Arapça konuşan aileler ve şirket sahipleri de çoğu zaman bu gruplardan birine girer. Lex Lata Türkçe ya da İngilizce yazışır; Arapça yazanlar için gerektiğinde tercümandan yararlanılır.
Vekâletnameyi ABD’den ayrılmadan vermek
Türk avukatın sizin adınıza yaptığı her işlem vekâletnameye dayanır. ABD’den vekâletname vermenin iki yolu vardır ve hangisinin seçildiği sonraki adımları da etkiler.
Türk başkonsolosluğunda
Türkiye’nin Washington’da Büyükelçiliği; Boston, Chicago, Houston, Los Angeles, Miami ve New York’ta Başkonsoloslukları vardır. 1512 sayılı Noterlik Kanunu m. 191’e göre yabancı memleketlerde noterlik işleri konsoloslar tarafından görülür. Başkonsoloslukta düzenlenen vekâletname bu nedenle Türkçe bir noter işlemidir. Apostil Sözleşmesinin 1. maddesi diplomatik ve konsolosluk memurlarınca düzenlenen belgeleri kapsam dışında bıraktığı için bu vekâletname apostil şerhi taşımaz. Türk vatandaşları ve çifte vatandaşlar çoğu zaman bu yolu seçer.
ABD’de noter ve eyaletin apostil şerhi
Apostil Sözleşmesi ABD için 15 Ekim 1981’den, Türkiye için 29 Eylül 1985’ten beri yürürlüktedir ve iki devlet birbirine itiraz etmemiştir. Noter işlemleri ve özel kişilerce imzalanan belgelerdeki resmî onaylar Sözleşmenin m. 1’ine göre resmî belge sayılır. Bu belgelerde imzanın, imzalayanın sıfatının ve mührün doğruluğu için Türkiye, belgenin geldiği devletin yetkili makamınca verilen apostil şerhinden başka bir şekil şartı isteyemez (m. 2 ve 3); Türkçe tercüme ise ayrı bir konudur. Bir eyalette noterde imzalanan belge için yetkili makam o eyaletin belirlediği makamdır; bu genellikle eyaletin Secretary of State ofisidir.
Vekâletnamede bulunması gereken yetkiler
Vekâletnamenin nerede imzalandığından çok neyi kapsadığı önemlidir. 6100 sayılı HMK m. 74, vekilin ancak açıkça yetki verilmişse yapabileceği işlemleri sayar; sulh olmak, davadan veya kanun yollarından feragat etmek, karşı tarafın davasını kabul etmek, karşı tarafı ibra etmek, tahkim sözleşmesi yapmak, alternatif uyuşmazlık çözüm yollarına başvurmak, haczi kaldırmak ve başkasını tevkil etmek bunlar arasındadır. Kişiye sıkı sıkıya bağlı haklarla ilgili davalar için de hangilerinde yetki verildiği açıkça yazılmalıdır. Dosyanın ileride ihtiyaç duyacağı bir yetki eksikse yeni bir vekâletname vermek gerekir.
ABD belgelerini Türkiye’ye hazırlamak
Çoğu dosya birkaç ABD belgesine dayanır: ölüm belgesi, evlilik ya da boşanma kaydı, mahkeme kararı, şirket evrakı ya da fatura. Her birinin Türk mahkemesinin ya da dairesinin kabul edeceği biçimde Türkiye’ye ulaşması gerekir.
| ABD belgesi | Örnek | Apostil şerhini veren makam |
|---|---|---|
| Bir eyalette imzalanıp noterce onaylanan belge | Vekâletname, yeminli beyan (affidavit), mirasçı beyanı | O eyaletin belirlediği makam, genellikle Secretary of State (Alaska’da Lieutenant Governor) |
| Eyalet mahkemesi ya da eyalet kurumu belgesi | Eyalet mahkemesi kararı, ölüm belgesi | Aynı eyaletin belirlediği makam |
| Federal kurum belgesi | Federal kurum kayıtları | ABD Dışişleri Bakanlığı, Office of Authentications |
| Federal mahkeme belgesi | Federal bölge mahkemesi kararı | O federal mahkemenin yazı işleri görevlileri (clerk) |
| Yurt dışında düzenlenen ABD konsolosluk kaydı | Yurt dışında doğum için konsolosluk raporu | Passport Services, Vital Records Section |
Türk mahkemeleri ve daireleri Türkçe çalışır; her yabancı belgenin Türkçe tercümesi gerekir. Kararın tenfizinde kanun ekleri kendisi sayar: yabancı mahkeme ilamının onanmış aslı ya da örneği ile onanmış tercümesi ve ilamın kesinleştiğini gösteren onanmış belge ile onanmış tercümesi (5718 sayılı MÖHUK m. 53/1-a ve b). Uygulamada önce ABD’de apostil konur, ardından apostil dahil bütün belge Türkiye’de yeminli tercümanca çevrilip Türk noterince onaylanır. Dosyayı değerlendirmek için kopyalar yeterlidir; apostilli asıllar, mahkemenin ya da dairenin hangilerini isteyeceği belli olunca gerekir.
Duruşma, UYAP ve saat farkı
Yargılama işlemleri elektronik ortamda yapıldığında veriler Ulusal Yargı Ağı Bilişim Sistemi (UYAP) kullanılarak kaydedilir (HMK m. 445/1). Aynı maddenin ikinci fıkrası, güvenli elektronik imzayla dava açmaya, harç ve avans ödemeye ve dosya incelemeye imkân verir. Avukatınız dosyayı UYAP’tan yürütür ve duruşmalara Türkiye’de bizzat girer; dosya özellikle gerektirmedikçe sizden duruşmaya gelmeniz istenmez.
Türkiye yıl boyu UTC+3’tedir ve saat değiştirmez. ABD’de yaz saati dönemi mart ayının ikinci pazarı saat 02.00’de başlar, kasım ayının ilk pazarı saat 02.00’de biter (49 CFR 71.2); bu yüzden aşağıdaki şehirlerle İstanbul arasındaki fark yılda iki kez, ABD’nin saat değiştirdiği tarihlerde değişir.
| ABD şehri | İstanbul’un gerisinde, mart-kasım arası | İstanbul’un gerisinde, kasım-mart arası |
|---|---|---|
| New York | 7 saat | 8 saat |
| Chicago | 8 saat | 9 saat |
| Denver | 9 saat | 10 saat |
| Los Angeles | 10 saat | 11 saat |
ABD’de yaz saati dönemindeyken İstanbul’da saat 10.00’da başlayan bir duruşma New York’ta gece 03.00’e, Los Angeles’ta gece yarısına denk gelir. Bu yüzden iş yazılı yürür: her adımdan sonra size tarihli bir not gelir; ne yapıldığı, ne verildiği ya da alındığı, sıradaki tarih ve sizden bir karar gerekip gerekmediği yazılıdır.
ABD serisinin yedi rehberi
Aşağıdaki her rehber bir dosya türünü ABD tarafından ele alır ve o işi belirleyen Türk hukukunu anlatır. Özetler, her birinin nereden başladığını gösterir.
ABD’den Türkiye’ye vekâletname ve apostil
Neredeyse her dosya bu belgeyle başlar. Rehber, başkonsolosluk yolunu noter ve apostil yoluyla karşılaştırır, HMK m. 74’ün açıkça yazılmasını aradığı özel yetkileri sayar ve hiçbir adımın tekrarlanmaması için apostil ile Türkçe tercümenin hangi sırayla hazırlanacağını anlatır. Okuyun: ABD’den Türkiye’ye vekâletname ve apostil.
ABD mahkeme kararının tenfizi
İster eyalet ister federal mahkemeden alınmış olsun, ABD kararı Türkiye’de olduğu gibi icra edilemez. Hukuk davasında verilmiş ve verildiği yerin kanunlarına göre kesinleşmiş karar, ancak yetkili Türk mahkemesi tenfiz kararı verirse Türkiye’de icra olunabilir (MÖHUK m. 50/1). Tenfiz davası asliye mahkemesinde açılır; yetkili yer, aleyhine tenfiz istenen borçlunun Türkiye’deki yerleşim yeri, yoksa sakin olduğu yer, ikisi de yoksa Ankara, İstanbul veya İzmir’dir (m. 51). Mahkemenin incelediği şartlar m. 54’tedir: karşılıklılık, yetki, kamu düzeni ve borçlunun itirazı üzerine ABD’deki davaya usulüne uygun çağrılıp çağrılmadığı ya da orada temsil edilip edilmediği. M. 54/1-a’daki karşılıklılık; karşılıklılık esasına dayanan bir anlaşma ya da kararın verildiği devlette Türk ilamlarının tenfizini mümkün kılan bir kanun hükmü veya fiilî uygulama demektir. ABD de Türkiye de 2005 Lahey Yetki Anlaşmaları Sözleşmesine ve 2019 Lahey Kararlar Sözleşmesine taraf değildir. ABD’de yabancı ülke para alacağı kararlarının tanınması eyalet hukukunun konusudur ve her eyalet kendi kurallarını koyar; bunun ABD’li alacaklı için ne anlama geldiğini tenfiz rehberi anlatır. Bkz. ABD mahkeme kararının Türkiye’de tenfizi.
ABD davaları için Türkiye’de tebligat ve delil toplama
Bu rehber daha çok ABD’deki avukatlar için yazıldı. Lahey Tebligat Sözleşmesi ABD için 10 Şubat 1969’dan, Türkiye için 28 Nisan 1972’den beri yürürlüktedir. Türkiye, Sözleşmenin m. 10’daki yollara itiraz etmiştir; Türkiye’deki bir davalıya posta yoluyla ya da doğrudan adli memurlar veya diğer yetkili kişiler aracılığıyla tebligat yapılamaz, ana yol Adalet Bakanlığındaki Türk merkezi makamına başvurudur. Lahey Delil Sözleşmesi Türkiye için 12 Ekim 2004’ten beri yürürlüktedir. İstinabe talepleri Türkçe olmalı ya da Türkçe tercümesi eklenmelidir; Türkiye, common law ülkelerinde bilinen biçimiyle dava öncesi belge ibrazı (pre-trial discovery) için gönderilen istinabe taleplerini yerine getirmeyeceğini beyan etmiştir. Bkz. ABD davaları için Türkiye’de tebligat ve delil toplama.
ABD’de alınan boşanma kararının tanınması
Kaliforniya’da ya da New York’ta verilen bir boşanma kararı Türkiye’deki nüfus kaydına kendiliğinden yansımaz; yabancı mahkeme ilamına dayanarak Türkiye’de idari bir işlem yapmak tanıma usulüne bağlıdır (MÖHUK m. 58/3). 5490 sayılı Nüfus Hizmetleri Kanunu m. 27/A idari bir tescil yolu açar: kararı veren devletin kanunlarına göre yetkili makamca verilmiş, usulen kesinleşmiş ve Türk kamu düzenine açıkça aykırı olmayan boşanma kararı, eşler birlikte bizzat ya da vekilleri aracılığıyla başvurursa ya da diğer eş yabancı veya ölmüşse Türk vatandaşı eş tek başına başvurursa nüfus kütüğüne tescil edilir. Yurt dışında tescili kararın verildiği ülkedeki dış temsilcilik yaptığından, ABD kararı için başvuru ABD’deki Türk temsilciliklerine; Türkiye’de ise Bakanlığın belirlediği nüfus müdürlüklerine yapılır (m. 27/A-2). Başvuru bu şartlar yerine gelmediği için reddedilirse kararın tanınması MÖHUK uyarınca yapılır (m. 27/A-3) ve tanımada karşılıklılık şartı uygulanmaz (MÖHUK m. 58/1). 4787 sayılı Kanun m. 4, aile hukukuna ilişkin yabancı mahkeme kararlarının tanıma ve tenfizini aile mahkemelerinin görevine bırakır. Bkz. ABD’de alınan boşanma kararının Türkiye’de tanınması.
ABD’deki mirasçılar için Türkiye’de miras ve tapu intikali
MÖHUK m. 20/1 soruyu ikiye ayırır: miras genel olarak ölenin millî hukukuna tabidir, Türkiye’de bulunan taşınmazlar ise Türk hukukuna. New Jersey’de ölen bir ABD vatandaşının Antalya’daki dairesi, terekenin geri kalanı ABD’de bir probate sürecinde yönetilse bile Türk miras hukukuna göre intikal eder. Mirasçılık belgesini (veraset ilamı) mirasçıların başvurusu üzerine sulh hukuk mahkemesi ya da noter verir (TMK m. 598/1); intikal bu belgeyle tapuda yapılır. ABD’deki bir probate kararına ya da vasiyeti yerine getirme görevlisinin atanmasına Türkiye’de dayanılacaksa tanıma kuralları devreye girer: ihtilafsız kaza kararlarının tanınması ve yabancı mahkeme ilamına dayanılarak Türkiye’de idari bir işlem yapılması da aynı usule tabidir (MÖHUK m. 58/2 ve 58/3). Taşınmaz konusunda anlaşamayan mirasçılar ortaklığın giderilmesini sulh hukuk mahkemesinden isteyebilir (HMK m. 4/1-b). Bkz. ABD’deki mirasçılar için Türkiye’de miras ve tapu intikali.
Türkiye’de tedavi sonrası zarar gören Amerikalı hastalar
Amerikalılar da saç ekimi, diş tedavisi, estetik ve göz ameliyatları için Türkiye’ye gelir. Özel klinik ve hekimlere karşı dava adli yargıda açılır. Talep haksız fiile dayanıyorsa TBK m. 72/1 uygulanır: tazminat istemi, hasta zararı ve tazminat yükümlüsünü öğrendiği tarihten başlayarak iki yılın, her hâlde fiilin işlendiği tarihten başlayarak on yılın geçmesiyle zamanaşımına uğrar; tazminat, ceza kanunlarının daha uzun bir zamanaşımı öngördüğü cezayı gerektiren bir fiilden doğmuşsa o zamanaşımı uygulanır. Tedavi sözleşmesinden doğan taleplerin zamanaşımı ise ayrı kurallara bağlıdır. Tedavi bir devlet hastanesinde yapıldıysa talep idareye yöneltilir ve idari yargıda tam yargı davası olarak görülür (2577 sayılı İYUK m. 2/1-b). Dava açmadan önce, idari eylemi öğrenmeden itibaren bir yıl ve her hâlde eylem tarihinden itibaren beş yıl içinde ilgili idareye başvurulmalıdır (İYUK m. 13/1). Bkz. Türkiye’de tedavi sonrası zarar gören Amerikalı hastalar.
ABD’li ihracatçıların Türk alıcıdan alacak tahsili
Dolar faturası ödenmeyen ABD’li satıcı önce ilamsız icra takibi ile dava arasında seçim yapar. Takip, alıcıya borcu yedi gün içinde ödemesini ve itirazı varsa aynı yedi gün içinde bildirmesini ihtar eden ödeme emriyle başlar (2004 sayılı İİK m. 60); alıcı süresinde itiraz ederse takip durur (m. 66/1). Ticari davalara, aksine hüküm bulunmadıkça asliye ticaret mahkemesi bakar (TTK m. 5/1). Alacak, itirazın iptali gibi konusu bir miktar para olan ticari davalarda dava açılmadan önce arabulucuya başvurulmuş olması dava şartıdır (m. 5/A-1). ABD şirketi yabancı sayıldığından, Türk mahkemesinde dava açarken ya da icra takibinde bulunurken yargılama ve takip giderleriyle karşı tarafın zararını karşılamak üzere mahkemenin belirleyeceği teminatı göstermek zorundadır; mahkeme karşılıklılık esasına göre teminattan muaf tutar (MÖHUK m. 48). İki devlet de Milletlerarası Mal Satımına İlişkin Sözleşmeler Hakkında BM Antlaşmasına (CISG) taraftır; Antlaşma, işyerleri farklı akit devletlerde bulunan taraflar arasındaki mal satımlarına uygulanır ve taraflar uygulanmasını sözleşmeyle dışlayabilir (m. 1/1-a ve 6). Sözleşmede tahkim şartı varsa iki devlet 1958 New York Sözleşmesine de taraftır ve her ikisi de Sözleşmeyi başka bir akit devlette verilen hakem kararlarına ve ticari uyuşmazlıklara uygular. Bkz. ABD’li ihracatçıların Türk alıcıdan alacak tahsili.
Hangi iş Türkiye’de kimin önünde görülür
| İş | Türkiye’de nerede | Önce bilinmesi gereken kural | ABD’den genellikle gereken | Rehber |
|---|---|---|---|---|
| Vekâletname | Tüm mahkeme, daire ve tapu işlemlerinde kullanılır | HMK m. 74: özel yetkiler açıkça yazılır | Başkonsoloslukta imza ya da ABD noteri ve apostil | Vekâletname |
| ABD kararı | Asliye mahkemesi | MÖHUK m. 54: karşılıklılık, yetki, kamu düzeni, usulüne uygun çağrı | Onanmış karar, kesinleşme belgesi, apostil, tercüme | Tenfiz |
| ABD davası için tebligat ve delil | Merkezi makam olarak Adalet Bakanlığı, ardından yerel mahkeme | Posta yoluyla tebligat yok; Türkçe tercüme | Tebliğ talebi, tebliğ edilecek evrak, Türkçe tercüme | Tebligat ve delil |
| ABD’de boşanma | ABD’deki Türk temsilcilikleri ya da belirlenen nüfus müdürlükleri; ret hâlinde aile mahkemesi | 5490 s. K. m. 27/A; MÖHUK m. 58 | Kesinleşmiş karar, kesinleşme belgesi, apostil, tercüme | Boşanmanın tanınması |
| Miras kalan taşınmaz | Sulh hukuk mahkemesi ya da noter, ardından tapu | MÖHUK m. 20/1; TMK m. 598 | Ölüm belgesi, aile bağını gösteren kayıtlar, apostil | Miras |
| Tedavi sonrası zarar | Adli yargı (özel klinik) ya da idari yargı (devlet hastanesi) | TBK m. 72; İYUK m. 13 | Türkiye ve ABD’deki tıbbi kayıtlar, faturalar, yazışmalar | Tedavi |
| Ödenmeyen fatura | İcra dairesi; arabuluculuk ve asliye ticaret mahkemesi | İİK m. 60 ve 66; TTK m. 5/A | Sözleşme, USD faturalar, sevk belgeleri, şirket evrakı | Alacak |
Türk avukatın işi nerede biter, ABD’deki avukatın işi nerede başlar
Lex Lata İstanbul’da bir hukuk bürosudur. ABD’deki bir müvekkilin dosyasında üstlendiği kısım Türkiye tarafıdır: ABD belgelerini Türk hukuku açısından değerlendirmek, yazılı görüş vermek, vekâletnamenin metnini hazırlamak, Türkiye’de dava ve icra takiplerini açıp yürütmek, duruşmalara girmek ve her adımdan sonra Türkçe ya da İngilizce not göndermek.
ABD hukuku bu işin dışındadır. Bir Türk kararının Teksas ya da New York’ta tanınıp tanınmayacağı, miras, satış ya da sulhun ABD’deki vergi sonuçları ve federal ya da eyalet usulüne ilişkin her soru ABD’de yetkili bir avukatın ya da danışmanın işidir. Dosyanın ABD tarafı da varsa, onayınızla ABD’deki avukatınız ve Lex Lata kendi kısımlarını yürütür. Lex Lata apostil ya da yeminli tercüme düzenlemez; davanın sonucunu ya da Türk mahkemesinin ne kadar süreceğini öngörmez.
Müvekkili için Türk avukat arayan bir ABD hukuk bürosu da aynı yoldan yazabilir. Türkiye’deki adımlar, raporların kime ve hangi dilde gideceği yazılı avukatlık sözleşmesinde belirlenir.
ABD’den ilk mesaj
İlk mesaj için birkaç paragraf yeter: olaylar, işin Türkiye’deki ili ya da ilçesi, elinizdeki evrak ve ulaşmak istediğiniz sonuç. Belgelerin taranmış kopyası ya da telefonla çekilmiş fotoğrafı şimdilik yeterlidir. ABD’deki adresinize bir Türk mahkemesinin tebligatı, ödeme emri ya da tapu yazısı geldiyse hangi tarihte geldiğini belirtin; Türk hukukunda pek çok süre tebliğ tarihinden itibaren hesaplanır.
Mesajınızı Türkçe ya da İngilizce yazabilirsiniz; Arapça yazılan mesajlar için gerektiğinde bir tercüman devreye girer. Cevap yazılıdır: Lex Lata dosyayı üstlenip üstlenemeyeceğini ve nasıl yürüteceğini bildirir; kapsam ve ücret, herhangi bir adım atılmadan önce avukatlık sözleşmesiyle kararlaştırılır. Yazmak için iletişim sayfasını kullanabilirsiniz. Her dosya türünün hukuki ayrıntısı yukarıdaki yedi rehberdedir.
