Yurtdışında milyonlarca dolarlık bir mahkeme ilamı veya uluslararası hakem kararı kazanmış olmak sürecin yalnızca ilk aşamasıdır. Borçlunun fabrikaları, banka hesapları, taşınmazları veya şirket hisseleri Türkiye’de bulunuyorsa, bu kararın Türkiye’de icra edilebilmesi için 5718 sayılı Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanun (MÖHUK) ve 1958 New York Konvansiyonu kapsamında Türk mahkemelerinden bir Tenfiz Kararı (Exequatur) alınması zorunludur.
Lex Lata, yabancı şirketlerin, hakem kararı alacaklılarının ve onların yurt dışındaki avukatlarının Türkiye’deki tenfiz ve cebri icra işlerini yürütür.
1. Yabancı Mahkeme Kararlarının Tenfiz Şartları (MÖHUK m. 50-59)
MÖHUK m. 50 uyarınca, yabancı mahkemelerden verilen ve verildiği devlet kanunlarına göre kesinleşmiş bulunan hukuk davalarına ilişkin ilamların Türkiye’de icra olunabilmesi yetkili Türk mahkemesi tarafından tenfiz kararı verilmesine bağlıdır. MÖHUK m. 51 uyarınca görevli mahkeme asliye mahkemesidir; ticari davalarda bu, asliye ticaret mahkemesidir (TTK m. 5). Tenfiz, karşı tarafın Türkiye’deki yerleşim yeri, yoksa sâkin olduğu yer mahkemesinden, ikisi de yoksa Ankara, İstanbul veya İzmir mahkemelerinden birinden istenebilir.
Bölümün devamını okuyun
Kanuni Dört Tenfiz Şartı (MÖHUK m. 54):
- Karşılıklılık (Mütekabiliyet - m. 54/1-a): Türkiye Cumhuriyeti ile ilamın verildiği devlet arasında karşılıklılık esasına dayanan bir anlaşma yahut o devlette Türk mahkemelerinden verilen ilamların tenfizini mümkün kılan kanun hükmünün veya fiili uygulamanın bulunması.
- Türk Mahkemelerinin Münhasır Yetkisine Girmeme ve Gerçek İlişki (m. 54/1-b): İlamın, Türk mahkemelerinin münhasır yetkisine girmeyen bir konuda verilmiş olması; ayrıca davalının itiraz etmesi şartıyla ilamın, dava konusu veya taraflarla gerçek bir ilişkisi bulunmadığı hâlde kendisine yetki tanıyan bir devlet mahkemesince verilmiş olmaması.
- Kamu Düzenine Açıkça Aykırı Olmama (m. 54/1-c): Hükmün Türk kamu düzenine açıkça aykırı bulunmaması.
- Savunma Hakkına Riayet (m. 54/1-ç): O yer kanunları uyarınca, kendisine karşı tenfiz istenen kişinin hükmü veren mahkemeye usulüne uygun bir şekilde çağrılmamış veya o mahkemede temsil edilmemiş yahut bu kanunlara aykırı bir şekilde gıyabında veya yokluğunda hüküm verilmiş ve bu kişinin bu hususlardan birine dayanarak tenfiz istemine karşı Türk mahkemesine itiraz etmemiş olması.
Önemli Usuli Ayrım: Yabancı mahkeme kararlarının tenfizinde karşılıklılık (mütekabiliyet) şartı zorunludur. Yabancı hakem kararlarında ise m. 54 anlamında karşılıklılık aranmaz: başka bir New York Sözleşmesi akit devletinde (172 devlet) ticari bir uyuşmazlıkta verilen kararlar Sözleşmeye, diğer yabancı hakem kararları MÖHUK m. 60-63’e tabidir.
2. Esastan İnceleme Yasağı (Revision au Fond)
MÖHUK m. 54 tenfiz şartlarını sayar, esastan inceleme öngörmez; m. 55/2 uyarınca karşı taraf ancak tenfiz şartlarının bulunmadığını veya ilamın kısmen ya da tamamen yerine getirildiğini yahut yerine getirilmesine engel bir sebep ortaya çıktığını ileri sürerek itiraz edebilir. Buna uygun olarak Türk mahkemesi yabancı kararın esasını yeniden incelemez (revizyon yasağı / Revision au Fond, doktrinde kabul edilen ilke).
Bölümün devamını okuyun
- Davanın Yeniden Görülmesi Söz Konusu Değildir: Türk mahkemesi, yabancı mahkemenin delil değerlendirmesini, tanık beyanlarını, bilirkişi görüşlerini veya uyguladığı maddi hukuk kurallarını yeniden değerlendirmez.
- İnceleme Kanuni Şartlarla Sınırlıdır: Türk mahkemesi m. 50 ve m. 54’teki şartların bulunup bulunmadığını ve m. 55/2’de sayılan itirazları inceler. Uygulanacak hukuk veya deliller hakkında farklı bir görüş tek başına ret sebebi değildir; m. 54/1-c’deki kamu düzeni şartı ise yalnızca açık aykırılık hâlinde uygulanır.
3. Yabancı Hakem Kararlarının Tenfizi (1958 New York Sözleşmesi)
Türkiye, Yabancı Hakem Kararlarının Tanınması ve Tenfizi Hakkındaki 1958 New York Sözleşmesi’ne 2 Temmuz 1992’de katılmıştır; Sözleşme Türkiye bakımından 30 Eylül 1992’den beri yürürlüktedir. Türkiye katılırken Sözleşmeyi yalnız başka bir akit devletin ülkesinde verilen hakem kararlarına ve yalnız Türk hukukuna göre ticari sayılan hukuki ilişkilerden doğan uyuşmazlıklara uygulayacağını beyan etmiştir. Sözleşme hükümleri saklıdır (MÖHUK m. 1/2); MÖHUK m. 60 ila 63 Sözleşme kapsamı dışındaki yabancı hakem kararlarına uygulanır, m. 60/2 de yetkili mahkemeyi belirler. Tipik yabancı hakem kararları, Türkiye dışında verilmiş ICC, LCIA, DIS, Swiss Rules veya GAFTA kararlarıdır.
Bölümün devamını okuyun
New York Sözleşmesi Madde V Uyarınca Sınırlı Ret Sebepleri:
Türk mahkemesi Sözleşmeye tabi bir hakem kararının tenfizini ancak ve yalnızca New York Sözleşmesi Madde V’te tahdidi (sınırlı) olarak sayılan hallerde reddedebilir. Madde V/1’deki sebepleri (1 ila 5) aleyhine karar ileri sürülen taraf ispat eder; Madde V/2’deki sebepleri (6) mahkeme kendiliğinden tespit edebilir:
- Tahkim Sözleşmesinin Geçersizliği: Tarafların ehliyetsiz olması veya tahkim şartının tabi olduğu hukuka göre geçersiz bulunması.
- Savunma Hakkının İhlali: Aleyhine karar verilen tarafın hakem tayininden veya tahkim yargılamasından usulünce haberdar edilmemesi ya da başka bir sebeple savunmasını yapamamış olması.
- Yetki Aşımı (Ultra Petita): Hakem kararının, tahkim şartı kapsamı dışındaki bir uyuşmazlığa ilişkin olması.
- Hakem Heyetinin Usulsüz Oluşumu: Hakem heyetinin teşekkülünün veya tahkim usulünün tarafların anlaşmasına aykırı olması.
- Kesinleşmemiş veya İptal Edilmiş Karar: Hakem kararının taraflar için henüz bağlayıcı hale gelmemiş olması veya verildiği ya da hukukuna göre verildiği ülkenin yetkili makamınca iptal edilmiş ya da icrasının durdurulmuş bulunması.
- Tahkime Elverişsizlik ve Türk Kamu Düzeni: Uyuşmazlık konusunun Türk hukukuna göre tahkim yoluyla çözümünün caiz olmaması veya kararın tanınması ya da tenfizinin Türk kamu düzenine aykırı olması.
| Kriter | Yabancı Mahkeme Kararı (Tenfiz) | Yabancı Hakem Kararı (New York Konv.) |
|---|---|---|
| Uygulanan Mevzuat | MÖHUK m. 50-59 | 1958 New York Sözleşmesi & MÖHUK 60-63 |
| Karşılıklılık Şartı | Zorunlu (Sözleşme, Kanuni veya Fiili) | m. 54 anlamında aranmaz; Türkiye Sözleşmeyi başka bir akit devlette (172 devlet) verilen kararlara uygular |
| Ret Sebepleri | MÖHUK m. 54 ve m. 55/2’deki itirazlar | New York Sözleşmesi Madde V sınırlı listesi |
| Esasa Girme | Öngörülmez; inceleme MÖHUK m. 50 ve 54 ile sınırlı (Revision au Fond) | Öngörülmez; inceleme ret sebepleriyle sınırlı |
| İcra Takip Yolu | İlamlı İcra Takibi | İlamlı İcra Takibi |
4. Kamu Düzenine Aykırılık Savunmasının Bertaraf Edilmesi
Tenfiz davalarında borçluların en sık sığındığı savunma, kararın Türk Kamu Düzenine Aykırı (Kamu Düzeni İstisnası) olduğu iddiasıdır.
Bölümün devamını okuyun
Kanun bu itirazın sınırlarını kendisi çizer:
- Açık Aykırılık Şartı: MÖHUK m. 54/1-c tenfizi ancak hüküm kamu düzenine açıkça aykırıysa engeller; ölçüt, Türk hukuk sisteminin temel adalet anlayışını, anayasal hakları veya savunma hakkını kökten zedeleyen durumları hedefler.
- Yabancı Hukuk Farklılıkları: Yabancı hukukun Türk hukukundan farklı kurallar içermesi (örneğin farklı faiz oranları, cezai şartlar veya ispat kuralları) tek başına açık aykırılık sayılmaz; eşiğin aşılıp aşılmadığını mahkeme somut olayda değerlendirir.
- Gıyap Kararları: MÖHUK m. 54/1-ç uyarınca gıyapta verilen hükme karşı itiraz, ancak o yer kanunlarına göre borçlunun usulüne uygun çağrılmamış veya temsil edilmemiş olması ya da hükmün bu kanunlara aykırı biçimde gıyabında verilmiş olması hâlinde ve borçlu bunu Türk mahkemesinde ileri sürerse dinlenir. Usulüne uygun tebligatla verilmiş gıyap kararı bu sebeple tenfizden dışlanmaz.
5. Yabancılık Teminatı (Cautio Judicatum Solvi) ve Muafiyetler
MÖHUK m. 48/1 uyarınca Türk mahkemesinde dava açan, davaya katılan veya icra takibinde bulunan yabancı gerçek ve tüzel kişiler, yargılama ve takip giderleriyle karşı tarafın zarar ve ziyanını karşılamak üzere mahkemenin belirleyeceği teminatı göstermek zorundadır. Kanun bir oran öngörmez; miktarı mahkeme belirler. Mahkeme, m. 48/2 uyarınca dava açanı karşılıklılık esasına göre teminattan muaf tutar; Türkiye’nin taraf olduğu milletlerarası sözleşme hükümleri saklıdır (m. 1/2).
Bölümün devamını okuyun
Anlaşmalara Dayanan Muafiyetler:
Muafiyet, davacının ülkesine ve uygulanan anlaşmaya bağlıdır; bu yüzden her dosyanın başında incelenir. Bir örnek: 1929 tarihli Türk-Alman hukuki ve ticari münasebetler mukavelenamesi (1622 sayılı Kanun), uygulandığı ölçüde, akit devletlerden birinde yerleşim yeri bulunan Alman tebaasını yabancılık sebebiyle teminat göstermekle yükümlü tutmaz (m. 2). Bu sözleşmenin güncel durumuna ilişkin resmî bir kayıt bulamadığımız için uygulanmaya devam edip etmediği dosyada ayrıca kontrol edilir. Bu sözleşmenin Almanya’da yaşayan kişi ve şirketler için nasıl işlediğini Almanya’da yaşayanlar için hazırladığımız rehberde anlattık.
6. Tenfiz Yargılaması Sürerken İhtiyati Haciz ve İlamlı İcra
Tenfiz yargılaması sürerken borçlunun Türkiye’deki malvarlığını elden çıkarmasını engellemek için iki aşamalı bir strateji yürütülür:
2 maddeyi gösterin
- Dava Başında İhtiyati Haciz: Tenfiz davasından önce ya da dava ile birlikte İİK m. 257 kapsamında ihtiyati haciz istenebilir; m. 258 alacaklıdan alacağı hakkında mahkemeye kanaat getirecek delil göstermesini ister ve yabancı mahkeme ilamı veya hakem kararı bu delil olarak sunulur. Karar verilirse borçlunun banka hesapları, taşınmazları ve şirket payları üzerinde haciz uygulanabilir.
- Cebri İlamlı İcra (İİK m. 24 vd.): Tenfizine karar verilen yabancı ilam, Türk mahkemelerinden verilmiş ilamlar gibi icra olunur (MÖHUK m. 57/1); tenfiz kararının temyizi yerine getirmeyi durdurur (m. 57/2). İcra Dairesi’ne başvurularak borçluya icra emri tebliğ edilir (İİK m. 32); borç ödenmezse bloke edilen banka paraları doğrudan tahsil edilir, gayrimenkul ve menkuller ihale ile satılarak nakde çevrilir.
İlgili Hizmet Alanları ve Dava Rehberleri
4 maddeyi gösterin
- Ticari Alacak Tahsili ve Varlık Kurtarma: Sınır ötesi B2B alacak takibi ve İhtiyati Haciz (İİK 257) stratejileri.
- Yabancı Mahkeme ve Hakem Kararlarının Tenfizi: 5718 sayılı MÖHUK ve 1958 New York Konvansiyonu kapsamında tenfiz davaları.
- Ticari Dolandırıcılık ve Beyaz Yaka Suçları: CMK 128 adli el koyma, MASAK tedbirleri ve şirket içi varlık kurtarma.
- İstanbul’da Yabancı Müvekkil ve Şirketler İçin Dava ve İşlem Rehberi: Çağlayan ve Kartal adliyeleri yetki alanları, vekaletname ve UYAP dava yönetimi.
