Türk Hukukunda Şirket Devralma ve Birleşmeler

1. Pay devri

   • Anonim şirket: Kanunda veya esas sözleşmede aksi öngörülmedikçe nama yazılı paylar herhangi bir sınırlandırmaya bağlı olmaksızın devredilebilir (TTK m. 490/1); hukuki işlemle devir, ciro edilmiş nama yazılı pay senedinin zilyetliğinin devralana geçirilmesiyle yapılabilir (m. 490/2). Esas sözleşme, nama yazılı payların ancak şirketin onayıyla devredilebileceğini öngörebilir (m. 492/1). Payın usulüne uygun devredildiği ispat edilmedikçe devralan pay defterine yazılamaz ve şirketle ilişkilerde yalnız pay defterinde kayıtlı kişi pay sahibi sayılır (m. 499/2 ve 4).
   • Limited şirket: Esas sermaye payının devri ve devir borcunu doğuran işlemler yazılı şekilde yapılır ve tarafların imzaları noterce onanır (TTK m. 595/1). Şirket sözleşmesinde aksi öngörülmemişse devir için ortaklar genel kurulunun onayı şarttır ve devir bu onayla geçerli olur (m. 595/2); genel kurul başvurudan itibaren üç ay içinde reddetmezse onayı vermiş sayılır (m. 595/7).
   • Yabancı alıcılar: 4875 sayılı Doğrudan Yabancı Yatırımlar Kanunu m. 3/a uyarınca, uluslararası anlaşmalar ve özel kanun hükümleri aksini öngörmedikçe yabancı yatırımcıların Türkiye’de doğrudan yatırım yapması serbesttir ve yabancı yatırımcılar yerli yatırımcılarla eşit muameleye tabidir. Sektör rejimleri yine de kontrol değişikliğinden önce düzenleyici onayı arayabilir (aşağıda Sektöre özgü kurallar).

2. Varlık veya işletme devri

   • 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m. 202 uyarınca bir malvarlığını veya işletmeyi aktif ve pasifleriyle birlikte devralan, bunu alacaklılara bildirdiği ya da ticari işletmeler için Ticaret Sicili Gazetesi’nde ilanla duyurduğu tarihten başlayarak alacaklılara karşı borçlardan sorumlu olur.
   • Önceki borçlu da iki yıl süreyle devralanla birlikte müteselsil borçlu olarak sorumlu kalır. Bu süre muaccel borçlar için bildirme veya duyuru tarihinden, daha sonra muaccel olacak borçlar için muacceliyet tarihinden işler; devralan bildirme veya ilan yükümlülüğünü yerine getirmedikçe iki yıllık süre işlemeye başlamaz.

3. Yasal birleşme

   • TTK, bir şirketin diğerini devralması (devralma şeklinde birleşme) ve şirketlerin yeni bir şirket içinde bir araya gelmesi (yeni kuruluş şeklinde birleşme) yollarını tanır (m. 136/1). Devralan şirket, devrolunan şirketin malvarlığını bir bütün hâlinde devralır; devrolunan şirket sona erer ve ticaret sicilinden silinir (m. 136/4).
   • Birleşmenin hukuken geçerlilik kazanmasından itibaren üç ay içinde istemde bulunan alacaklıların alacaklarını devralan şirket teminat altına alır (m. 157/1). Birleşmeye katılan şirketler alacaklılarına haklarını Türkiye Ticaret Sicili Gazetesi’nde yedişer gün aralıklarla üç defa ve ayrıca internet sitelerinde ilanla bildirir (m. 157/2).
   • İş ilişkileri hakkında m. 178 uygulanır (m. 158/4): hizmet sözleşmeleri, işçi itiraz etmediği takdirde bütün hak ve borçlarla devralana geçer; işçi itiraz ederse sözleşme kanuni işten çıkarma süresinin sonunda sona erer (m. 178/1 ve 2).

Kontrol kavramı, işlemin nasıl değerlendirileceğinin merkezindedir. Kontrol, bir teşebbüs üzerinde doğrudan ya da dolaylı olarak; paylar, haklar, sözleşmeler veya başka araçlarla; fiilen (de facto) ya da hukuken (de jure) belirleyici etki uygulayabilme olanağını ifade eder (Birleşme/Devralma Tebliği No. 2010/4 m. 5). Kontrolün kimde toplanacağının belirlenmesi, aynı zamanda işlemin rekabet hukuku bakımından bildirime tabi bir “yoğunlaşma” olup olmadığını da tayin eder.

• Pay devri. Alıcı, hedef şirketin paylarını devralır ve şirketi olduğu gibi, bilinen ya da bilinmeyen her varlık, sözleşme, çalışan ve borçla birlikte bünyesine katar. Belgelendirmesi hızlıdır, ancak hedefin tüm geçmişinin yükünü taşır.
• Varlık devri. Alıcı, istediği belirli varlık ve borçları seçer. Bu, riski sınırlar ama daha zahmetlidir: her varlık, sözleşme, lisans ve izin ayrı ayrı devredilir ve çoğu, üçüncü kişinin veya karşı tarafın onayını gerektirir. Sınırlama göründüğü kadar da geniş değildir; çünkü bazı hükümler borcu sözleşmeye değil doğrudan işletmeye bağlar; ticari işletme devrinde devralanla birlikte geçen borçlar yazımıza bakılabilir.
• Yasal birleşme. Şirketler TTK uyarınca hukuken birleşir; devrolan şirket, devralanın bünyesinde sona erer. Tescil anında devrolunan şirketin bütün aktif ve pasifi kendiliğinden devralan şirkete geçer (TTK m. 153/1); dolayısıyla borçlar dahil geride hiçbir şey kalmaz.

Seçtiğiniz işlem yapısı bir muhasebe ayrıntısı değildir: hangi borçları devralacağınıza, hangi onayların peşine düşeceğinize ve kazancın nasıl vergileneceğine bu karar hükmeder. Yanlış kurgularsanız, sonradan yapılacak hiçbir sözleşme incelikliği bunu tam olarak düzeltemez.

Bir devralma aracı (edinim şirketi) kurmak basittir: 1 Ocak 2024’ten bu yana asgari sermaye anonim şirket (A.Ş.) için 250.000 TL ve limited şirket (Ltd.) için 50.000 TL’dir. Araç tipi seçimi; yatırımı nasıl finanse edeceğiniz, elde tutacağınız ve çıkışı nasıl planladığınızla doğrudan bağlantılıdır.

TTK uyarınca yasal bir birleşme için en az iki ticaret şirketinin varlığı gerekir. Bir şirket tüm hak ve borçlarını bir diğerine devreder ve sona eren şirketin ortakları, devralan veya yeni kurulan şirketin ortağı olur. Halka açık bir şirket söz konusu olduğunda birleşme, 6362 sayılı Sermaye Piyasası Kanunu m. 23 uyarınca önemli nitelikte işlem sayılır ve uyulacak usul ve esasları Sermaye Piyasası Kurulu belirler; birleşme belgeleri ayrıca Kurulun öngöreceği yerlerde incelemeye sunulur (TTK m. 149/1).

Bu, işlemin en başında kontrol edilmesi gereken bir eşik sorusudur. İzin gerekli olduğu hâlde taraflar izinsiz kapanış yaparsa işlem hukuki geçerlilik kazanmaz (4054 sayılı Kanun m. 7). Yıllık gayri safi gelirin binde biri oranında idari para cezası birleşmede taraflardan her birine, devralmada yalnız devralana verilir (m. 16); Kurul işlemin etkin rekabeti önemli ölçüde azalttığı sonucuna varırsa işlemin sona erdirilmesine ve hukuka aykırı fiili durumların ortadan kaldırılmasına da karar verir (m. 11). Bu nedenle birleşme kontrolü analizi, imzadan sonraya bırakılmamalı, işlem yapısının kurgulanmasıyla eş zamanlı yürütülmelidir.

“Bildirim yapmamız gerekiyor mu?” sorusunu bir kapanış listesi maddesi değil, ilk günün sorusu olarak ele alın. Bildirime tabi bir işlemi izinsiz kapatmak, Türk M&A hukukunda para cezasına ve işlem rekabete zarar veriyorsa işlemin tamamen geri döndürülmesine yol açabilecek ender hatalardan biridir.

Bildirim gerektiğinde taraflar işlemi tipik olarak izin şartına bağlar: imzalar, bildirimi sunar ve ancak onay geldikten sonra kapanışı gerçekleştirir. Bu şartın sözleşmeye eklenmesi standart uygulamadır ve her iki tarafı da korur.

Yabancı alıcılar için iki pratik nokta erken aşamada dikkat gerektirir. Birincisi, imza ile kapanış genellikle ön şartlarla (rekabet izni, sektör onayları, üçüncü kişi muvafakatleri) birbirinden ayrılır ve sözleşme, her şartı kimin, hangi tarihe kadar yerine getireceğini ve şart gerçekleşmezse ne olacağını açıkça söylemelidir. İkincisi, ödeme mekaniği önemlidir: emanet hesabı, fiyatın bir kısmının tutulması veya vadeli taksitler, kapanıştan sonra kolayca takip edemeyebileceğiniz bir satıcıya karşı garanti taleplerini güvence altına almanın yaygın araçlarıdır.

Taraflar daha sonra, işlemin yapısına göre çoğunlukla bir birleşme sözleşmesi, pay devri sözleşmesi ya da varlık devri sözleşmesi biçiminde nihai sözleşmeyi müzakere eder. Yasal birleşmede birleşme sözleşmesi, birleşme raporu ve gerekli finansal tablolar, her şirketin genel kurul kararından önceki otuz gün içinde ortakların incelemesine sunulmalıdır (TTK m. 149/1); tüm ortakların onaylaması hâlinde küçük ve orta ölçekli şirketler inceleme hakkından vazgeçebilir (m. 149/5). Birleşme sözleşmesi ardından genel kurullarca onaylanır (m. 151).

Onaydan sonra birleşme kararları Ticaret Siciline tescil edilir ve Ticaret Sicili Gazetesi’nde ilan edilir. Birleşme, ticaret siciline tescil ile geçerlilik kazanır (TTK m. 153/1). TTK, sermaye şirketleri için kolaylaştırılmış birleşme imkânı da tanır: örneğin devralan şirket devrolunan şirketin oy hakkı veren bütün paylarına sahipse birleşme raporu, inceleme hakkı ve genel kurul onayı aranmayabilir (m. 155-156); bu, grup içi yeniden yapılandırmalarda kullanışlıdır.

• Alacaklılar, birleşmenin hukuken geçerlilik kazanmasından itibaren üç ay içinde istemde bulunursa devralan şirket alacaklarını teminat altına alır (TTK m. 157/1).
• Çalışanlar: İşyeri devredildiğinde iş sözleşmeleri bütün hak ve borçlarıyla devralana geçer (İş Kanunu m. 6). Kanuni birleşmede TTK m. 158/4 ile m. 178 uygulanır: sözleşmeler işçi itiraz etmedikçe devralana geçer; işçi itiraz ederse sözleşme kanuni işten çıkarma süresinin sonunda sona erer.
• Devrolunan şirketin borçlarından birleşmeden önce sorumlu olan ortakların sorumluluğu, birleşme kararının ilanından önce doğmuş ya da sebebi bu tarihten önce oluşmuş borçlar için devam eder; bu istemler birleşme kararının ilanı tarihinden itibaren üç yıl geçince, alacak ilandan sonra muaccel olursa muacceliyet tarihinden itibaren üç yıl geçince zamanaşımına uğrar (TTK m. 158/1 ve 2).

Alıcı açısından bu koruma mekanizmaları aynı zamanda bir kontrol listesidir: alacaklı talepleri, çalışan hakları ve ortakların artık sorumluluğu doğrudan kapanış sonrası maliyet ve riske dönüştüğü için durum tespitinin kapsamında yer almalıdır.

• Şirket Ortaklık Uyuşmazlıkları ve Joint Venture: Azınlık hakları (TTK 411), genel kurul iptali (TTK 445) ve yönetim kurulu sorumluluğu (TTK 553).
• Şirket ve İşletme Kuruluşu: Yabancı yatırımcılar için Anonim (A.Ş.) ve Limited (Ltd. Şti.) şirket kuruluşu ve MERSİS tescili.
• Birleşme ve Devralmalar (M&A): Hukuki durum tespiti (Due Diligence), pay devir sözleşmeleri ve Rekabet Kurumu izinleri.
• İstanbul’da Yabancı Müvekkil ve Şirketler İçin Dava ve İşlem Rehberi: İstanbul ticaret mahkemelerinde dava takibi, vekaletname ve kurumsal danışmanlık.