Çalışan Buluşları ve Ar-Ge Fikri Mülkiyeti: Çıktının Sahibi Kim Olur

Teknopark veya Ar-Ge merkezi statüsü vergi rejimini ve projenin taşıması gereken evrakı değiştirir; yukarıdakilerin hiçbirini değiştirmez. Aşağıda bu dört rejimin gerçek bir Ar-Ge programında nasıl kesiştiği, sözleşme katmanının fiilen nerede devreye girdiği ve hangi kararların işe başlamadan önce alınması gerektiği ele alınıyor. Bu kararların zamanı, bir patent başvurusunun incelendiği ya da bir devralan tarafın soruyu sorduğu an değildir.

Tablonun son satırı Ar-Ge yöneticilerinin en çok hafife aldığı satırdır. 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m.396/4, işçinin iş gördüğü sırada öğrendiği üretim ve iş sırlarını kendi yararına kullanmasını veya başkalarına açıklamasını yasaklar ve borcu ilişkinin sona ermesinden sonrasına da uzatır; ancak yalnızca işverenin haklı menfaatinin korunması için gerekli olduğu ölçüde. Türkiye’de bu konuda müstakil bir kanun bulunmadığı için icra yolu birden çok koddan birlikte kurulur; ayrıntısı ticari sırrın korunmasına ilişkin incelememizde ele alınmıştır.

Çalışan Buluşlarına, Yükseköğretim Kurumlarında Gerçekleştirilen Buluşlara ve Kamu Destekli Projelerde Ortaya Çıkan Buluşlara Dair Yönetmelik (RG 29/9/2017, 30195) m.20/1, para hesabına geçilmeden önce hizmet buluşlarını üç gruba ayırır: 1. Grup, işletmedeki görev alanına doğrudan girmeyen konularda çalışanın kendi kendine üstlendiği bir görev vesilesiyle ve işletmenin katkısı olmaksızın gerçekleştirdiği buluşlar; 2. Grup, doğrudan bir görevlendirmeden kaynaklanmayan ancak işletmenin belirlediği bir ihtiyaca cevap veren ya da işletmenin katkı sunduğu buluşlar; 3. Grup ise işletmede verilen görevlendirmenin doğrudan neden olduğu ve buluşun gerçekleştirilmesine işletmenin tam katkısının bulunduğu buluşlar.

Planlı Ar-Ge çalışması (bütçelenmiş bir proje, tanımlanmış bir problem, laboratuvar imkânları, görevlendirilmiş bir ekip) 3. Grubun ders kitabı tarifidir. Yönetmelik m.21/3 ise grup numarası büyüdükçe düşen katsayılar belirler: kazancın ilk bandında 1. Grup için 0,0060, 2. Grup için 0,0040, 3. Grup için 0,0020; sonraki bantlarda sırasıyla 0,0006, 0,0005 ve 0,0004’e kadar iner. En çok buluş üreten çalışma ortamı, böylece her buluşun işverene en az maliyet çıkardığı ortam olur. m.21/2 net asgari ücretin 150.000 katında bir tavan koyar; bunu aşan kazanç kısmı için bedel ödeme zorunluluğu doğmaz. m.20/2-4 ise teknik araç gereci, enerjiyi, ham maddeyi ve tahsis edilen işgücünü işletmenin katkısı sayarken, buluşu yapanın kendi işgücünü ve buluştan bağımsız olarak doğan genel masrafları katkı dışında bırakır.

Her Ar-Ge politikasında bulunması gereken iki hüküm daha var. m.116/1, tam hak talep eden işvereni ilk başvuruyu Türk Patent ve Marka Kurumu’na yapmakla yükümlü kılar; ancak işletme menfaatleri gerektiriyorsa başvurudan kaçınmasına da izin verir. m.116/2, işletme sırlarının korunması başvuru yapılmamasını gerektiriyorsa yükümlülüğü büsbütün kaldırır. İşletme menfaatine dayanarak başvurudan kaçınmak hukuka uygundur ama bedava değildir: m.116/1’in üçüncü cümlesi, ikinci fıkra saklı kalmak kaydıyla, başvurudan kaçınıldığı hâlde bedel hesaplanırken çalışanın patent alınamamasından doğan muhtemel ekonomik kaybının göz önünde tutulacağını söyler. m.119 ise iş ilişkisi sürerken yapılan serbest buluşları düzenler: çalışan bunları bildirmek zorundadır, işverenin buluşun serbest olmadığı yönünde yazılı itiraz için üç ayı vardır ve buluş işverenin faaliyet alanına giriyor ya da bu yönde ciddi hazırlıklar yapılıyorsa çalışan, tam hak tanımaksızın yararlanma teklifini önce işverene yapmakla yükümlüdür; işveren üç ay içinde cevap vermezse öncelik hakkını yitirir.

Ayrılma uyuşmazlıklarının çoğunun düğümlendiği noktayı m.118/4 kapatır: çalışan buluşundan doğan hak ve yükümlülükler iş sözleşmesinin sona ermiş olmasından etkilenmez.

Patentlenebilir sonuçlar bakımından m.109/1, patent isteme hakkını buluşu yapana veya haleflerine verir ve bu hakkın devredilebileceğini söyler; dolayısıyla bir yükleniciyle çalışan şirket, devir imzalanana kadar hiçbir şeye sahip değildir; başvuru yapıldıktan veya patent verildikten sonra m.148/4 ve 148/8 uyarınca devir sözleşmesi yazılı olmalı ve ancak noter onaylı şekilde yapılmışsa geçerlidir. m.109/2, buluşun birden çok kişi tarafından birlikte gerçekleştirilmesi hâlinde hakkın taraflar başka türlü kararlaştırmadıkça hepsine ait olduğunu ekler: hiçbir şey yazmayan bir konsorsiyum, ortak mülkiyeti seçmiş olur. Tasarımda ise Kanun açıktır; m.73/4 uyarınca hizmet ilişkisi dışında kalan iş görme sözleşmeleri çerçevesinde yapılan tasarımlarda hak sahibi, taraflar arasındaki sözleşme hükümlerine göre belirlenir.

Ortak mülkiyet bundan sonra ticari ekipleri şaşırtan biçimde işler. m.112/1 her hak sahibinin kendi payı üzerinde serbestçe tasarruf etmesine, diğerlerine bildirimde bulunarak buluşu kullanmasına, başvuruyu veya patenti korumasına ve tecavüz davasını tek başına açmasına izin verir. Buna karşılık m.112/2, buluşun kullanılması amacıyla üçüncü kişilere lisans verilmesi için hak sahiplerinin oybirliğini şart koşar; kilidin tek çıkışı, hakkaniyet gereği bu yetkiyi bir veya birkaç hak sahibine verebilecek olan mahkemedir. m.112/3 ise başvurunun veya patentin devir amacıyla bölünmesini engeller. Ortak mülkiyete konu bir patent, bu yüzden tek bir ortağın lisanslanmasını bloke edebildiği bir varlıktır; iyi kaleme alınmış bir ortak geliştirme sözleşmesinin sonuçları çoğu zaman tek bir tarafa bırakıp diğerine geri lisans vermesinin, ortak mülkiyeti varsayılan olarak kabul etmemesinin sebebi budur. Bu kayıtlar, ticari sözleşmeler kapsamında ele alınan gizlilik ve mevcut birikim hükümleriyle birlikte yaşar ve işe başlamadan önce çözülmesi, bir lisans alıcısı ortaya çıktıktan sonra çözülmesinden çok daha ucuzdur.

Telif katmanının kendi kaydı gerekir. 5846 sayılı Kanun m.18/2 işverene yalnızca mali hakları kullanma yetkisi verdiği için, bir kod tabanını satmayı, devretmeyi veya inhisari lisansa konu etmeyi planlayan şirket mülkiyetten daha dar bir yetkiye dayanıyor demektir; bu nokta SaaS ve teknoloji şirketlerinde kaynak kod mülkiyeti ve telif devri yazımızda ayrıntılı olarak incelenmiştir.

Getirdikleri şey belgelendirmedir. 4691 sayılı Kanun’un 3 üncü maddesindeki Ar-Ge projesi tanımı, 5746 sayılı Kanun’un 2 nci maddesinde de büyük ölçüde aynı ifadelerle, amacı, kapsamı, teknik içeriği, süresi, bütçesi, özel şartları, diğerleri tarafından sağlanacak aynî ve nakdî destek tutarları ve sonuçta doğacak fikri mülkiyet haklarının paylaşım esasları tespit edilmiş bir çalışma arar; her iki kanun aynı koşulu tasarım projeleri için de tekrarlar. Fikri mülkiyet paylaşımı böylece faaliyetin nitelikli bir proje sayılmasının unsurlarından biri hâline gelir; fikri mülkiyet eki boş bırakılmış bir proje dosyası, ticari bir sorun olmadan önce bir uyum sorunudur.

Eşikler 5746 sayılı Kanun’dadır: Ar-Ge merkezi, sermaye şirketlerinin ayrı bir birim şeklinde örgütlenmiş ve en az elli tam zaman eşdeğer Ar-Ge personeli istihdam eden birimidir; tasarım merkezinde bu sayı en az ondur. m.4/6, Cumhurbaşkanı’na elli sayısını on beşe kadar indirme, on sayısını yarısına kadar azaltma ve her ikisini sektörler itibarıyla farklılaştırma yetkisi verir; yani bu rakamlar kanuni eşiktir, değişmez bir veri değildir. m.4/5 ise çifte yararlanmayı doğrudan engeller: 5746 sayılı Kanun kapsamındaki indirim, istisna, destek ve teşviklerden yararlananlar, 4691 sayılı Kanun’un geçici 2 nci maddesi hükümlerinden ayrıca yararlanamaz.

Söz konusu geçici madde, mülkiyetin vergiyle kesiştiği yerdir. Yönetici şirketin kazançlarını ve bölgedeki mükelleflerin münhasıran bölgedeki yazılım, tasarım ve Ar-Ge faaliyetlerinden elde ettikleri kazançları 31/12/2028 tarihine kadar gelir ve kurumlar vergisinden müstesna tutar. Sonraki bir fıkra, fikri mülkiyet üreten bir ekip için asıl önemli hâli düzenler: kazanç gayri maddi hakların satılması, devri veya kiralanmasından elde edilmişse, istisnadan yararlanma bu hakların Ar-Ge faaliyetleri neticesinde elde edilmesi ve ilgili mevzuat çerçevesinde tescil veya kayıt ettirilmesi ya da bildirilmesi şartına bağlanabilir; istisna, nitelikli harcamaların toplam harcamalara oranıyla da sınırlandırılabilir. Hakkın hangi tüzel kişi adına tescilli olduğu, bu nedenle yalnızca bir fikri mülkiyet meselesi değildir.

Bölgelere özgü iki nokta daha var. 3 üncü madde Teknoloji Transfer Ofisi’ni, diğer işlevlerinin yanında fikri mülkiyet haklarının korunması, pazarlanması, satılması ve satıştan elde edilen gelirlerin yönetiminde faaliyet gösteren bir yapı olarak tanımlar; üniversiteye bağlı bir TTO, paylaşım kaydının karşı tarafı olarak sıkça karşımıza çıkar. 7 nci madde ise öğretim elemanlarının üniversite yönetim kurulunun izniyle araştırma sonuçlarını ticarileştirmek amacıyla bölgede şirket kurmasına, ortak olmasına ve/veya yönetiminde görev almasına imkân tanır. Aynı kişi hem akademik buluş sahibi hem karşı tarafın ortağı olabildiğine göre, kayıt bir gün bir başkasının okuyacağı varsayımıyla kaleme alınmalıdır.

Son olarak 6769 sayılı Kanun m.122/6 olumsuz önermeyi açıkça kurar: 122 nci maddedeki kamu destekli proje rejimi, 5746 sayılı Kanun kapsamındaki Ar-Ge veya tasarım merkezlerinde ya da 4691 sayılı Kanun kapsamındaki teknoloji geliştirme bölgelerinde, kamu desteğiyle bir sözleşme çerçevesinde yürütülmeyen çalışmalarda veya proje bazlı olmayan kamu desteklerinde ortaya çıkan buluşlara uygulanmaz. Teknoparkta bir ofis kullanmak, tek başına kamu destekli proje kurallarını devreye sokan şey değildir.

Akademik dosyaların çoğunu Yönetmeliğin iki ayrıntısı belirler. m.29/3 uyarınca birden çok kişinin yaptığı bildirimde katkı paylarının belirtilmesi gerekir; belirtilmezse paylar eşit kabul edilir. m.29/9 ise bildirim yapılmaksızın patent başvurusunda bulunulması veya bu yolla patent alınması hâlinde, başvuru ya da patent sahibine karşı Kanun’un 110 ve 111 inci maddelerine göre dava açılabileceğini düzenler. m.32/4, birden fazla kuruma bildirilen buluşlarda başvurunun birlikte yapılacağını ve hak sahipliği paylaşımının kurumlar arası sözleşmeyle belirleneceğini söyler.

Sanayi tarafındaki karşı tarafın ilk okuması gereken hüküm m.121/9’dur. Öğretim elemanlarının, öğrencilerin veya stajyerlerin diğer kamu kurumları ya da özel kuruluşlarla belirli bir sözleşme kapsamında yaptıkları çalışmalardan doğan buluşlarda hak sahipliği, diğer kanunlar saklı kalmak kaydıyla o sözleşmenin hükümlerine göre belirlenir. Sözleşme belirleyicidir; bu yüzden karşı tarafın matbu formu üzerinden imzalanmamalıdır.

Kamu destekli projelerde m.122/1 buluşun destek veren kuruma bildirilmesini zorunlu kılar ve destekten yararlanana hak sahipliği tercihini yazılı olarak bildirmesi için bir yıl tanır; Yönetmelik m.38/1, talep edilmemesi hâlinde kurumun hak sahipliğini bedel ödemeden alabileceğini, talep edilmesi hâlinde ise destekten yararlanandan bedel istenmeyeceğini ekler. m.122/4 kuruma kendi ihtiyaçları için bedelsiz lisans bırakır (feragat ancak sözleşmede belirtilmişse mümkündür) ve buluş kullanılmadığında ya da kamu sağlığı, millî güvenlik veya kurumun ihtiyaçları karşılanamadığında kullanma veyahut üçüncü kişilere lisans verilmesini isteme hakkı tanır; Yönetmelik m.40/1 bu lisansı, kurumun ihtiyaçlarıyla sınırlı olmak üzere, üretim, ürettirme, kullanma, ithal ve usul patentlerinde usulün kullanımına kadar genişletir. Akademik ekipler için asıl tuzak m.122/1 ve Yönetmelik m.38/2’deki yayın durmasıdır: tercih bildirilene veya bir yıllık süre dolana kadar patent ya da faydalı model verilmesini etkileyecek hiçbir açıklama yapılamaz. Uluslararası konsorsiyumlarda ise m.38/4 hak sahipliğini ortakların kendi aralarındaki sözleşmeye geri gönderir.

Bunların hiçbiri emredici çekirdeği aşamaz. m.117/1 çalışan buluşlarına ilişkin hükümlere çalışan aleyhine aykırı düzenleme yapılmasını ve uygulamada bulunulmasını yasaklar; m.117/2 ise şeklen kanuna uygun olsa bile hakkaniyetle önemli ölçüde bağdaşmayan sözleşmeyi, belirlenen bedel dâhil, geçersiz sayar ve m.117/3 bu itirazın iş sözleşmesinin sona ermesinden itibaren altı ay içinde yazılı olarak yapılmasını arar. İşleyen yöntem şudur: şirketler arasındaki paylaşımı Ar-Ge sözleşmesinde çözmek, bildirim düzenini ve katkı payı kaydını istihdam sözleşmeleri ile birlikte yürüyen işyeri politikasında kurmak ve ikisini birbiriyle tutarlı tutmak. Programın değeri hiçbir zaman başvuruya konu edilmeyecek bir bilgide yatıyorsa, yükü ticari sır ve gizlilik uyuşmazlıkları başlığı altında ele alınan gizlilik mimarisi taşır. Bu iki yol arasındaki tercihi projenin sonunda fark etmek yerine başında yapmak, bir fikri mülkiyet portföyünün nihayetinde ne ettiğini belirleyen şeydir.