Üçüncü Kişi Hakları: İstihkak ve Mülkiyeti Muhafaza

Bu dosyalarda üçüncü kişi tarafında yer alıyoruz: makinesi bayinin tesisinde duran üretici, ekipmanı müşterinin sahasına kurulmuş kiralayan, stoku kendi denetiminde olmayan bir depoda tutulan konsinye satıcı. İşin iki yüzü vardır. Birincisi, gerçekleşmiş bir hacze doğru tepki vermektir. İkincisi ve asıl değer yaratanı ise, tedarik ve mülkiyet evrakını malların en baştan bu riske açık kalmayacağı biçimde kurmaktır.

İİK m. 99 rahat olan konumdur ve yabancı bir tedarikçi kendini nadiren orada bulur. Zor olan m. 97/a’dır: taşınırı elinde bulunduranı malik sayar, ardından akla ilk gelen çıkış yolunu kapatarak birlikte zilyetlik hâlinde dahi malı borçlunun elinde addeder. Bu bir mülkiyet devri değil, usulî bir karinedir; ancak icra dosyasında aşılması gereken asıl engel odur. Her iki yolun işleyişi, kendisine istihkak talebinde bulunma imkânı hiç verilmemiş malikin İİK m. 97/9’daki konumu dâhil, haczedilen malda istihkak davası rehberimizde adım adım ele alınmıştır.

İddia tutanağa geçirildiğinde icra dairesi, İİK m. 96/2 uyarınca alacaklı ve borçluya itirazları olup olmadığını bildirmeleri için üç günlük mühlet verir; sükûtları hâlinde istihkak iddiasını kabul etmiş sayılırlar. İtiraz gelirse dosya icra mahkemesine gider ve mahkeme takibin devamına ya da talikine karar verir. Bu aşamada iki nokta çoğu zaman gözden kaçar: davanın sırf satışı geri bırakmak amacıyla kötüye kullanıldığını kabul etmek için ciddi sebepler varsa talik talebi reddedilir (m. 97/2) ve takibin devamına dair icra mahkemesi kararı kesindir (m. 97/5); yani o karara karşı kanun yoluna gidilerek zaman kazanılamaz. Talike karar verilmesi hâlinde davacıdan İİK m. 36’da sayılan türlerden teminat alınır; istihkak davası ise basit yargılama usulüne göre ve diğer davalardan önce görülür.

Taktiği belirleyen iki usul noktası vardır. İİK m. 85/2 uyarınca borçlu ve borçlu ile birlikte malı elinde bulunduranlar, üçüncü kişinin mülkiyet veya rehin hakkını haczi yapan memura beyan etmek zorundadır; memur da bu beyana davet etmekle yükümlüdür. Aynı fıkra, bu tür malların ve istihkak iddia edilmiş malların haczinin en sonraya bırakılacağını ekler. İİK m. 97/8 ise, satış istenmesine ilişkin İİK m. 106’daki bir yıllık sürenin dava esnasında cereyan etmeyeceğini belirtir.

Buna verilen standart cevap mülkiyeti saklı tutmadır ve Türkiye’de cevap şekilde saklıdır. TMK m. 764’e göre bu kayıt, ancak resmî şekilde yapılacak sözleşmenin devralanın yerleşim yeri noterliğindeki özel sicile kaydedilmesiyle geçerli olur; maddenin devamı hayvan satışlarını bu imkânın tamamen dışında bırakır. Bundan iki sonuç çıkar. Tedarikçinin genel işlem koşullarına basılmış bir kayıt, Türk hukuku bakımından kayıt değildir. Ve tescil devralanın yerleşim yerine bağlı olduğundan, birden çok Türk alıcıyla çalışan bir tedarikçinin her alıcı için ayrı ve o alıcıya özgü bir tescil yaptırması gerekir.

Bununla bağlantılı bir tuzak TMK m. 766’da durur: devreden zilyetliği ayrı bir hukukî ilişkiye dayanarak elinde tuttuğunda mülkiyet fizikî teslim olmaksızın geçebilir. Sonraki cümle rahatlığı geri alır; işlem üçüncü kişileri zarara sokmak veya taşınır rehni kurallarından kurtulmak için yapılmışsa mülkiyetin nakli sonuç doğurmaz ve böyle bir amacın güdülüp güdülmediğini hâkim takdir eder. Müşteri zaten sıkıntıya girdikten sonra aceleyle kurgulanan sat ve geri kirala türü düzenlemeler çoğunlukla tam bu hükümde takılır.

Bu üç fıkra birlikte okunduğunda, sevkiyat anında kusursuz görünen bir kaydın konteyner Türkiye’de boşaltıldıktan sonra neden az şey ifade edebildiği anlaşılır. Seçilen hukuka dayanan sözleşmesel talep ayakta kalır; haciz koyduran alacaklıya karşı ileri sürülecek ayni talep ise Türk hukukuna ve TMK m. 764’e göre sınanır. Bunu doğru kurmak sözleşme kaleme alma aşamasının işidir ve ticarî sözleşme çalışmalarımızda ele aldığımız diğer risk dağılımlarıyla, daha geniş çerçevede de Türk ticaret hukuku pratiğimizle birlikte yürür.

Konsinye ise ölçeğin diğer ucundadır. Bayiye isteyerek bırakılan stok bayinin elinde emin sıfatıyla bulunur; bu yüzden onu bayiden iyiniyetle satın alan kişi, bayinin satış yetkisi olmasa bile TMK m. 988 uyarınca korunur. TMK m. 989’daki beş yıllık taşınır davası burada işe yaramaz: bu dava taşınırı çalınan, kaybolan ya da iradesi dışında başka bir şekilde elinden çıkan zilyede tanınmıştır; bu hâlde bile ikinci fıkra, mal açık artırmadan, pazardan veya benzeri eşya satanlardan iyiniyetle edinilmişse iyiniyetli edinenlere karşı davanın ancak ödenen bedelin geri verilmesi koşuluyla açılabileceğini ekler.

Son olarak, haciz koyduran alacaklı sahnedeki tek talep sahibi olmayabilir. 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu’nun m. 336 hükmü uyarınca kiraya veren, kiralananda bulunan ve kiralananın döşenmesine veya kullanılmasına yarayan taşınırlar üzerinde, işlemiş bir yıllık ve işlemekte olan altı aylık kira bedelinin güvencesi olarak hapis hakkına sahiptir; bu hak kiracının haczedilemeyen malları üzerinde kullanılamaz. TBK m. 337 malike gerçek bir savunma verir: kiraya verenin kiracıya ait olmadığını bildiği veya bilmesi gerektiği eşya üzerindeki üçüncü kişi hakları hapis hakkından önce gelir ve eşyanın kiracıya ait olmadığını kira devam ederken öğrenip sözleşmeyi en yakın fesih döneminin sonu için feshetmeyen kiraya veren hapis hakkını kaybeder. Depo sahibine gönderilecek tarihli bir yazılı bildirim, bu nedenle sıralamayı doğrudan etkileyen düşük maliyetli bir adımdır.