Almanya'daki ailenin neyi güvenceye alacağına ve neye dokunmayacağına kısa sürede karar vermesi gerekir. Bu rehber, 1929 Türk-Alman Konsolosluk Mukavelenamesi'nin tereke eki ve Türk Medeni Kanunu hükümlerine dayanarak terekenin nasıl korunduğunu, Alman konsolosunun neler yapabileceğini, mirasçıların mirasbırakanın hesaplarından neden erken çekim yapmaması gerektiğini, Türk hukukunun uygulandığı hâllerde üç aylık mirası ret süresini ve mirasçılık sıfatının nasıl ispatlandığını açıklar.
Duisburg’dan emekli bir çelik işçisi, her yazı geçirdiği İç Anadolu’daki köyünde temmuz ayında vefat eder. On yıl önce Alanya’ya yerleşmiş Alman vatandaşı dul bir kadın dairesinde hayatını kaybeder ve Hamburg’daki oğlu haberi komşudan alır. Stuttgart’tan gelen Türk-Alman bir mühendis, iş seyahati sırasında İzmir yakınlarında trafik kazasında yaşamını yitirir. Bu durumların her birinde Almanya’daki ailenin önünde aynı anda iki ayrı iş vardır: cenaze ile yurt dışındaki ölümün evrak işlemleri ve Türkiye’de banka hesabı, araç, dairedeki eşyalar ile bir ev veya arsayı kapsayabilen tereke.
Bu rehber ilk haftalarda tereke tarafında yapılması gerekenleri ele alır. Önce hangi kuralların uygulanacağını belirleyen mirasbırakanın vatandaşlığı sorusundan başlar; ardından 1929 Türk-Alman Konsolosluk Mukavelenamesi’nin tereke ekinin (1634 sayılı Kanun) konsolosa tanıdığı yetkileri, Türk hukukunun terekeyi nasıl koruduğunu, mirasbırakanın banka hesaplarına neden erken dokunulmaması gerektiğini, Türk hukukunun uygulandığı hâllerde üç aylık mirası ret süresini ve mirasçılık sıfatının nasıl ispatlandığını inceler. Vergi boyutu kapsam dışındadır. Türkiye’deki bir ev veya arsanın mirasçılara intikali bu dizideki ayrı bir rehberde incelenmektedir.
İlk soru: mirasbırakan hangi devletin vatandaşıydı?
Türkiye ile Almanya arasında imzalanan 1929 Konsolosluk Mukavelenamesi’nin 20. maddesine bağlı bir tereke eki vardır. Bu ek, iki devletten birinin vatandaşının diğer devlet ülkesinde vefat etmesi hâlinde bıraktığı terekeyi düzenler. Dolayısıyla konsolosun yetkileri de dâhil olmak üzere bu ekteki kurallar, Türkiye’de vefat eden ve burada malvarlığı bırakan bir Alman vatandaşı hakkında uygulanır.
Tereke eki, mirasa hangi hukukun uygulanacağını da belirler. Taşınır terekelerde miras hakkına ilişkin meseleler, mirasbırakanın ölüm anında vatandaşı olduğu devletin kanunlarına göre çözülür (bent 14/1). Taşınmaz terekelerde ise miras hakkına ilişkin meseleler, terekenin bulunduğu devletin kanunları uyarınca ve mirasbırakan ölüm anında o devletin vatandaşıymış gibi çözülür (bent 14/2). Hangi malların taşınır, hangilerinin taşınmaz terekeye ait olduğu meselesi terekenin bulunduğu devletin kanunlarına göre belirlenir (bent 12/3).
Bu rehberin konusu olan aileler bakımından üç durumla sık karşılaşılır:
- Mirasbırakan Alman vatandaşıydı. Tereke eki uygulanır. Banka mevduatı, araç ve kişisel eşyalar gibi taşınırlar Alman hukukuna göre; Türkiye’deki ev veya arsa ise Türk hukukuna göre intikal eder.
- Mirasbırakan Almanya’da yaşayan bir Türk vatandaşıydı. Türkiye’deki tereke bakımından tereke eki uyarınca Alman konsolosunun bir görevi yoktur. Türkiye’deki tereke Türk makamları ve mahkemeleri tarafından yürütülür; buradaki taşınır ve taşınmazların tamamı Türk hukukuna göre intikal eder.
- Mirasbırakan her iki vatandaşlığa da sahipti. Kimin işlem yapacağı ve hangi hukukun uygulanacağı buna göre değiştiğinden, ilk olarak hangi vatandaşlığın esas alınacağı incelenir.
Terekenin korunması: yerel memur ve konsolos
İki devletten birinin vatandaşı diğer devlet ülkesinde vefat ettiğinde, yerel makamlar mirasbırakanın vatandaşı olduğu devletin yetkili konsolosunu gecikmeksizin haberdar eder ve ona mirasçılar ile yerleşim yerleri, terekenin değeri, terekeyi oluşturan eşya hakkında bildiklerini, varsa ölüme bağlı tasarrufları da bildirir. Vefattan ilk olarak konsolos haberdar olursa, o da hemen yerel makamları bilgilendirir (tereke eki, bent 1/1).
Taşınır terekenin korunmasına ilişkin tedbirleri almak ilk önce yerel memura düşer. Bu memur, terekenin mühür altına alınması ve bir eşya cetvelinin düzenlenmesi gibi tereke mallarının olduğu gibi korunmasına yarayan tedbirlerle yetinir ve her hâlde konsolosun talebi üzerine onun istediği koruma tedbirlerini alır (bent 2/1). Konsolos, yerel makamların katılımıyla veya yerel makamlar henüz işlem yapmamışsa tek başına, taşınır terekeyi kendi devletinin kurallarına göre mühür altına alabilir ve eşya cetvelini düzenleyebilir (bent 2/2). Yerel memurlar ile konsolos, mirasın korunması için iş birliği yapmakla yükümlüdür (bent 2/3).
Türk hukukunun da kendi koruma mekanizması vardır. Mirasbırakanın yerleşim yeri sulh hâkimi, istem üzerine veya re’sen tereke mallarının korunması ve hak sahiplerine geçmesini sağlamak üzere gerekli olan bütün önlemleri alır; bu önlemler özellikle kanunda belirtilen hâllerde terekede bulunan mal ve hakların yazımına, terekenin mühürlenmesine, terekenin resmen yönetilmesine ve vasiyetnamelerin açılmasına ilişkindir (TMK m. 589). Türk vatandaşının terekesinde ailenin ilk haftalarda başvurduğu yol budur.
Alman konsolosunun taşınır terekede yapabilecekleri
Tereke eki konsolosa bildirim almanın çok ötesinde yetkiler tanır. Konsolos taşınır terekenin tasfiyesini üstlenebilir (bent 4) ve bu durumda şu işlemleri yapabilir:
- Teslim alma ve tahsil. Konsolos; mirasbırakanın özel kişiler, noterler, bankalar, sigorta şirketleri, genel sandıklar veya yerel memurlar nezdinde bulunan evrakı da dâhil olmak üzere terekeyi oluşturan bütün malları teslim almaya ve terekeye ait bütün alacakları tahsil etmeye, mirasbırakanın yapabileceği aynı şartlar altında yetkilidir. Terekeyi oluşturan malların tamamı veya bir kısmı üzerine haciz ya da muhafaza tedbiri konulmuşsa, konsolos bu malları üzerindeki haciz veya tedbir kaldırılmadan teslim alamaz (bent 5/1).
- Ölüme bağlı tasarruflar. Konsolos, yerel memurlar nezdinde bulunsa bile, mirasbırakanın bıraktığı ölüme bağlı tasarruflara ilişkin evrakın teslimini talep etme hakkına sahiptir; ancak yerel memurlar bunları teslimden önce açma hakkını muhafaza eder (bent 5/2).
- Koruma ve yönetim. Terekenin korunması veya mirasbırakan ile mirasçılarına düşen kamu hukuku borçlarının ödenmesi için mirasçılar yararına faydalı gördüğü bütün tedbirleri almak konsolosun hakkı ve görevidir; konsolos terekeyi bizzat yönetebileceği gibi kendi gözetimi altında atayacağı bir vekil aracılığıyla da yönetebilir (bent 6).
- Mirasçıları temsil. Konsolos, terekenin açılmasına, yönetimine ve tasfiyesine ilişkin bütün işlerde, kendi devletinin vatandaşı olup diğer devlette vekil tayin etmemiş olan mirasçıları ayrıca bir vekâletname ibraz etmek zorunda olmaksızın temsil etme hakkına sahiptir; hak sahiplerinin tamamı bizzat hazır bulunduğunda veya vekille temsil edildiğinde konsolosun temsili sona erer (bent 13).
Tereke aleyhine ileri sürülecek taleplerden doğan uyuşmazlıklar, terekenin bulunduğu devletin yetkili makamları önünde takip edilir ve bu makamlar tarafından çözülür (bent 8); konsolosa tevdi edilmiş olsa bile terekeyi oluşturan mallar cebrî icraya tabi olabilir (bent 9/1).
Terekenin mirasçılara teslimi ise kendi takvimine tabidir. Terekenin açıldığına dair son ilanı izleyen üç ayın bitiminden veya böyle bir ilan yapılmamışsa mirasbırakanın vefatını izleyen dört ayın geçmesinden sonra konsolos, terekeyi haklarını ispat etmiş olan mirasçılara teslim edebilir; ancak bu teslim işlemi mirasbırakanın bütün kamu hukuku borçları, mali resimler, terekeye ait hesap ve masraflar ile terekenin bulunduğu devlet vatandaşları veya orada ikamet edenler tarafından konsolosa ibraz edilmiş alacaklar ödendikten ve usulüne göre teminata bağlandıktan sonra yapılabilir (bent 10).
Taşınmaz tereke ise farklıdır. Taşınmazların bulunduğu devletin yetkili memurları, yürürlükteki kanunlara göre ve kendi vatandaşlarının terekesinde olduğu gibi bütün tedbirleri alma konusunda münhasır hak ve yükümlülüğe sahiptir; taşınmaz terekeye ait cetvelin aslına uygunluğu onaylanmış bir örneği mümkün olan en kısa sürede yetkili konsolosa gönderilir (bent 12/1).
Banka hesapları ve mirasbırakanın işleri: yapılmaması gerekenler
İlk haftalar, ailelerin en sık mirasbırakanın hesabından fatura ödediği, aracı sattığı veya daireyi boşalttığı dönemdir. Mirasın Türk hukukuna tabi olduğu hâllerde bunun ağır bir hukuki sonucu vardır. Ret süresi sona ermeden mirasçı olarak tereke işlemlerine karışan, terekenin olağan yönetimi niteliğinde olmayan veya mirasbırakanın işlerinin yürütülmesi için gerekli olanın dışında işler yapan ya da tereke mallarını gizleyen veya kendisine maleden mirasçı, mirası reddedemez (TMK m. 610/2). Zamanaşımı veya hak düşümü sürelerinin dolmasına engel olmak için dava açılması ve cebrî icra takibi yapılması ise ret hakkını ortadan kaldırmaz (m. 610/3).
Uygulamada bunun anlamı şudur: cenaze ve yol giderlerini ayrı tutarak ailenin kendi parasından ödeyin ve belgelerini saklayın; mirasbırakanın eşyalarını satmayın veya başkalarına vermeyin; para transferi yapmak yerine hesaplar ve borçlar hakkında bilgi toplayın.
Mirasın reddi: Türk hukukunda üç aylık süre
Mirasın Türk hukukuna tabi olduğu hâllerde kurallar Türk Medeni Kanunu’nda (TMK) yer alır:
- Kimler reddedebilir. Yasal ve atanmış mirasçılar mirası reddedebilirler (m. 605/1). Ölümü tarihinde mirasbırakanın ödemeden aczi açıkça belli veya resmen tespit edilmiş ise, miras reddedilmiş sayılır (m. 605/2).
- Süre. Miras, üç ay içinde reddolunabilir. Bu süre, yasal mirasçılar için mirasçı olduklarını daha sonra öğrendikleri ispat edilmedikçe mirasbırakanın ölümünü öğrendikleri; vasiyetname ile atanmış mirasçılar için mirasbırakanın tasarrufunun kendilerine resmen bildirildiği tarihten işlemeye başlar (m. 606). Koruma önlemi olarak terekenin yazımı hâlinde mirası ret süresi, yasal ve atanmış mirasçılar için yazım işleminin sona erdiğinin sulh hâkimi tarafından kendilerine bildirilmesiyle başlar (m. 607).
- Şekil. Mirasın reddi, mirasçılar tarafından sulh mahkemesine sözlü veya yazılı beyanla yapılır; reddin kayıtsız ve şartsız olması gerekir. Sulh hâkimi, sözlü veya yazılı ret beyanını bir tutanakla tespit eder ve süresi içinde yapılmış olan ret beyanı, mirasın açıldığı yerin sulh mahkemesince özel kütüğüne yazılır (m. 609).
- Sürenin uzatılması. Önemli sebeplerin varlığı hâlinde sulh hâkimi, yasal ve atanmış mirasçılara tanınmış olan ret süresini uzatabilir veya yeni bir süre tanıyabilir (m. 615).
- Resmî defter tutma. Mirası reddetmeye hakkı olan her mirasçı, terekenin resmî defterinin tutulmasını isteyebilir; defter tutma, mirasın reddine ilişkin usule uyulmak suretiyle bir ay içinde sulh hâkiminden istenir (m. 619).
Yasal süre içinde mirası reddetmeyen mirasçı, mirası kayıtsız şartsız kazanmış olur (m. 610/1). Alman vatandaşının taşınır terekesinde ise miras hakkına Alman hukuku uygulanır (tereke eki, bent 14/1) ve terekenin o kısmı için Alman hukukunun mirası redde ilişkin kuralları geçerlidir; bu konuda Almanya’da bir Rechtsanwalt veya Notar danışmanlık verir.
Mirasçılık sıfatının ispatı
Türkiye’de mirasçılık sıfatı mirasçılık belgesi ile ispatlanır. Başvurusu üzerine yasal mirasçı oldukları belirlenenlere, sulh mahkemesince veya noterlikçe mirasçılık sıfatlarını gösteren bir belge verilir (TMK m. 598/1). Taşınır tereke bakımından tereke eki, mirasbırakanın vatandaşı olduğu devletin yetkili bir makamı tarafından yürürlükteki kanunlara göre verilmiş olan belgenin diğer devlet nezdinde taşınır tereke için bu hakları ispata yeterli olacağını öngörür (bent 17). Bent 17 yalnız taşınır terekeyle sınırlıdır; Türkiye’deki taşınmaz mallar bakımından mirasçılık sıfatı TMK m. 598/1 uyarınca verilen Türk mirasçılık belgesiyle ispatlanır.
İlk haftaların özeti
| İşlem | Dayanak | İşlemi yapan |
|---|---|---|
| Alman vatandaşının vefatının konsolosa bildirilmesi | Tereke eki, bent 1/1 | Türk yerel makamları |
| Taşınırların mühürlenmesi ve eşya cetveli | Tereke eki, bent 2/1, 2/2; TMK m. 589 | Yerel memur, talep üzerine veya katılımla konsolos; sulh hâkimi |
| Alman vatandaşının taşınır terekesinin tasfiyesi | Tereke eki, bent 4 ila 7 | Üstlenmesi hâlinde Alman konsolosu |
| Haklarını ispat eden mirasçılara teslim | Tereke eki, bent 10 | Borçlar ödendikten ve teminata bağlandıktan sonra, son ilandan 3 ay ya da vefattan 4 ay sonra konsolos |
| Türkiye’deki taşınmaz mallar | Tereke eki, bent 12/1, 14/2 | Türk hukuku uyarınca Türk makamları |
| Türk hukukunun uygulandığı hâllerde mirasın reddi | TMK m. 605, 606, 609 | Mirasçı, 3 ay içinde sulh mahkemesi önünde |
| Mirasçılık belgesi | TMK m. 598/1 | Sulh mahkemesi veya noterlik |
Lex Lata bu tür terekelerde nasıl çalışır?
Lex Lata, Türk hukuku konusunda danışmanlık verir ve Türkiye’deki sulh hukuk mahkemeleri, noterlikler, bankalar ve tapu müdürlükleri nezdinde işlemleri yürütür. Avukat ilk haftalarda vatandaşlık durumunu netleştirir, gerektiğinde koruma önlemleri talep eder, tereke ekinin uygulandığı durumlarda konsoloslukla temas kurar, banka hesapları ve borçlar hakkında bilgi toplar ve Türk hukukunun uygulandığı borçlu olabilecek terekelerde mirası ret veya süre uzatımı talebini süresi içinde hazırlar. İlerleyen aşamada mirasçılık belgesini alır ve Türkiye’deki taşınmazların intikal işlemlerini takip eder. Aileye bilgilendirmeler Türkçe veya İngilizce yapılır. Alman miras hukuku, Erbschein ve Almanya’daki vergi işlemleri Almanya’daki bir Rechtsanwalt, Notar veya Steuerberater tarafından yürütülür. Türkiye’deki hukuki işlerin Almanya’dan yürütülmesine ilişkin genel çerçeve için Almanya’da yaşayan müvekkiller için genel bakış yazımıza bakabilirsiniz.
