Londra’da yaşayan bir Türk iş insanı, İzmir’deki eski ticari ortağına karşı İngiltere’de dava açtı ve dava açma belgesinin (claim form) Türkiye’ye tebliği gerekiyor. Manchester’da yaşayan İngiliz-Türk bir girişimci, Edinburgh’daki Court of Session’da süren davasında Antalya’da oturan bir tanığın ifadesine ihtiyaç duyuyor. İstanbul’daki bir şirket ise Belfast’taki bir mahkemeden İngilizce evrak aldı. Üç durumda da Birleşik Krallık’taki üç ayrı hukuk düzeninden birinde görülen dava Türkiye’ye uzanıyor ve tebligatın nasıl yapılacağını, delilin nasıl toplanacağını Türk hukuku ile antlaşmalar belirliyor.
Bu alanda iki katman var. Eski olanı, 1931’de Ankara’da imzalanan ikili Müzahereti Adliye Mukavelenamesi. Yeni olanı, iki devletin de onayladığı Lahey Tebligat ve Lahey Delil Sözleşmeleri. Katmanlar birbirini ortadan kaldırmadan yan yana duruyor. Türkiye ayrıca Lahey Tebligat Sözleşmesi bakımından, varış devleti itiraz etmedikçe Sözleşmenin açık bıraktığı posta gibi bazı yollara itiraz ettiğini beyan etmiştir.
Bu rehber Birleşik Krallık’ta yaşayan Türk vatandaşları ve İngiliz-Türkler, oradaki davalarda Türkiye’ye uzanması gereken taraflar ve İngiliz mahkemesinden evrak alan Türkiye’deki şirket ve kişiler için yazıldı. Lex Lata yalnız Türk hukuku alanında danışmanlık verir; İngiltere ve Galler, İskoçya ya da Kuzey İrlanda usul kuralları oradaki avukatların konusudur.
1931 sözleşmesi: listelerde hâlâ yer alan ikili metin
Sözleşme, 28 Kasım 1931’de Ankara’da imzalandı. İngilizce resmi adı “Convention regarding Legal Proceedings in Civil and Commercial Matters”; Adalet Bakanlığı ise “Müzahereti Adliye Mukavelenamesi” adını kullanır. Türkiye sözleşmeyi 2045 sayılı Kanunla onayladı; Kanun 5 Temmuz 1932 tarihli ve 2142 sayılı Resmî Gazete’de yayımlandı. Onay belgeleri 12 Nisan 1933’te Londra’da teati edildi; 10 Şubat 1939’da Ankara’da bir ek sözleşme imzalandı.
İmzalandığı haliyle sözleşme İngiltere ve Galler’i kapsıyordu. 17. maddenin (a) bendi, sözleşmenin İskoçya ve Kuzey İrlanda’ya kendiliğinden uygulanmayacağını, ancak bildirimle bu bölgelere teşmil edilebileceğini öngörür. İngiliz antlaşmalar serisinin dizinine göre teşmil Kuzey İrlanda için 7 Eylül 1933, İskoçya için 30 Eylül 1933 tarihinden itibaren hüküm doğurdu. Böylece sözleşme bugün Birleşik Krallık’taki üç hukuk düzeninin hepsine uzanır.
Sözleşme, gayri nizai (çekişmesiz) işler dahil yalnız hukuk ve ticaret işlerine uygulanır (m. 1/1) ve dört konuyu düzenler:
- adli ve gayri adli belgelerin tebliği (m. 2 ila 6);
- delil toplanması, yani istinabe (m. 7 ila 11);
- her iki devletin tebaasına, masraflar için teminat, masraf ve harçlara ilişkin kararlar, adli yardım (meccanen müzahereti adliye) ve borç için hapis konularında diğer devletin kendi tebaasıyla tam eşit muamele (m. 12);
-
- maddeye göre teminattan muaf tutulan kişiyi masrafa mahkûm eden kararların icrası (m. 13).
Sözleşme mahkeme kararlarının genel olarak tanınması ve tenfizini düzenlemez; Birleşik Krallık ile Türkiye arasında hukuk ve ticaret davalarındaki kararlar için bunu genel olarak düzenleyen başka bir antlaşma da yoktur. Bu konu İngiliz mahkeme kararının Türkiye’de tenfizi rehberimizde ele alınıyor.
Sözleşme hâlâ yürürlükte mi? Birleşik Krallık Dışişleri Bakanlığının (FCDO) gov.uk’te yayımladığı hukuk usulüne ilişkin ikili antlaşmalar listesi, sözleşmeyi 1939 tarihli ek sözleşmeyle birlikte sayar. Adalet Bakanlığının ikili sözleşmeler sayfası sözleşmenin mevcut olduğunu belirtir; Türkiye’nin Lahey Uluslararası Özel Hukuk Konferansına (HCCH) bildirdiği bilgilerde de ikili tebligat kanalı olarak yer alır. Bu kaynaklarda sona erdiğine dair bir kayda rastlamadık.
Lahey sözleşmeleri 1931 metninin yanında nerede durur
1965 tarihli Lahey Tebligat Sözleşmesi Birleşik Krallık bakımından 10 Şubat 1969’da, Türkiye bakımından 28 Nisan 1972’de yürürlüğe girdi. 1970 tarihli Lahey Delil Sözleşmesi ise Birleşik Krallık bakımından 14 Eylül 1976’da, Türkiye bakımından 12 Ekim 2004’te yürürlüğe girdi ve iki devlet arasında bu son tarihten beri uygulanıyor. Her iki devlet de iki sözleşmeye onay (ratifikasyon) yoluyla taraf oldu.
Her iki Lahey metninde diğer antlaşmalarla ilişkiye dair bir hüküm vardır. Tebligat Sözleşmesinin 25. maddesine göre, 22 ve 24. maddeler (1905 ve 1954 tarihli Lahey hukuk usulü sözleşmelerine ilişkin hükümler) saklı kalmak üzere, sözleşme, taraf devletlerin taraf oldukları ya da olacakları ve bu sözleşmenin düzenlediği konularda hüküm içeren sözleşmelere halel getirmez. Delil Sözleşmesinin 32. maddesi, 29 ve 31. maddeleri saklı tutarak aynı kuralı delil için koyar. Tebligat Sözleşmesinin 11. maddesi devletlerin başka iletim kanallarında anlaşabileceğini, Delil Sözleşmesinin 28. maddesi de bazı hükümlerinden anlaşmayla ayrılınabileceğini öngörür.
Türkiye’nin HCCH sitesindeki tebligat bilgileri, Sözleşmedeki yollardan ayrılan iletim kanallarına ilişkin başlık altında (Tebligat Sözleşmesi m. 11, 19, 24 ve 25), Birleşik Krallık ile yapılan 28 Kasım 1931 tarihli sözleşmenin 2 ila 6. maddelerini sayar. Sayfa en son Haziran 2022’de güncellenmiştir ve HCCH’nin bilgilerin eksik olabileceğine dair genel notunu taşır.
Birlikte okunduğunda metinler, Birleşik Krallık’taki davacıya Türkiye’ye ulaşmak için birden fazla antlaşma yolu bırakır. Hangi yolun tercih edileceğini söylemezler; bu, İngiltere ve Galler, İskoçya ya da Kuzey İrlanda usul kurallarının konusudur. Türk hukukunun belirlediği ise tebligatın ve delil toplamanın Türkiye içinde nasıl yapılacağı ve Türk mahkemesinin yapılanı ileride nasıl değerlendireceğidir.
Türkiye’de tebligat: iki metnin sunduğu yollar
1931 sözleşmesinin 2. maddesine göre ilgili taraf, tercihine göre belgeleri 3, 5 ve 6. maddelerde gösterilen yollardan biriyle tebliğ ettirebilir. Lahey Tebligat Sözleşmesi buna merkezi makam yolunu ekler.
Konsolosluk ve vali kanalı (1931 sözleşmesi, m. 3)
- maddenin (a) bendine göre Türkiye’de yapılacak tebligat talebi, bir İngiliz konsolosu tarafından, ilgili Türk makamlarına iletilmek üzere konsolosluğun bulunduğu ilin valisine gönderilir. (b) bendi talebin şeklini düzenler: talepte belgenin çıktığı makam, tarafların adları ve sıfatları, alıcının adı, sıfatı ve adresi ile belgenin niteliği yer alır ve talep Türkçe yazılır. Tebliğ edilecek belge Türkçe olmalı ya da Türkçe tercümesi eklenmelidir; tercümenin doğruluğu talebi gönderen konsolos ya da iki ülkeden birinin resmi veya yeminli tercümanı tarafından onaylanır.
Yetkili Türk makamı belgeyi Türk kanununun benzer belgeler için öngördüğü şekilde ya da talepte istenmişse Türk kanunuyla bağdaşmaz olmayan özel bir şekilde tebliğ eder (m. 3/c). Türkiye talebi ancak egemenliğini veya güvenliğini ihlal edecek nitelikte görürse reddedebilir (m. 3/d). Tebligatın yapıldığı, Türk makamının tebliğin vakıasını, şeklini ve tarihini gösteren belgesiyle ispat edilir; belge ve tercümesi ikişer nüsha gönderilir (m. 3/e).
İç hukukta yabancı temsilciliklerin tebliğ için gönderdiği evraka ilişkin genel bir hüküm de vardır. 7201 sayılı Tebligat Kanununun 26. maddesine göre, anlaşma hükümleri ve mütekabiliyet esasları saklı kalmak şartıyla, Türkiye’de mukim yerli ve yabancı kişilere tebliğ edilmek üzere yabancı bir devletin elçiliğinden veya bulunduğu yerin valiliği kanalıyla konsolosluğundan Dışişleri Bakanlığına tevdi olunan evrak, ilgili bakanlık kanalıyla yetkili mercie gönderilir ve tebliğ işleminden sonra onaylı olarak aynı yollardan iade edilir. 26. madde 1931 sözleşmesini anmaz; anlaşma hükümlerini saklı tuttuğunu belirtir.
İngiliz konsolosu ve posta (1931 sözleşmesi, m. 5 ve 6)
-
madde İngiliz diplomatik veya konsolosluk memurlarına, hiçbir zorlama uygulamadan ve Türk makamlarının müdahalesi olmadan tebligat yapma imkânı verir; ancak yalnız alıcı İngiliz tebaası ise. Bu durumda bile belge Türkçe olmalı ya da Türkçe tercümesi eklenmelidir. Türkiye’nin Lahey Tebligat Sözleşmesinin 8. maddesine ilişkin beyanı da aynı yöndedir: yabancı diplomatik ve konsolosluk görevlileri Türkiye’de yalnız kendi vatandaşlarına tebligat yapabilir.
-
madde, belgenin çıktığı ülkenin kanunu bu usulü kabul ediyorsa ve alıcı gönderen devletin tebaası ise tebligatın “posta ile dahi icra olunabileceğini” öngörür. Lafzına göre 5 ve 6. maddeler bir Türk şirketine ya da Türk vatandaşına uygulanmaz; onlar için 1931 yolu 3. maddedir. Metin, alıcının hem İngiliz hem Türk vatandaşı olduğu durumu düzenlemez; bu nedenle çifte vatandaş bir alıcıya 5 veya 6. maddeye dayanılarak tebligat yapılmadan önce bu nokta ayrıca değerlendirilmelidir.
Merkezi makam yolu (Lahey Tebligat Sözleşmesi)
Sözleşme kapsamındaki talepler, Türkiye’nin merkezi makam olarak belirlediği Ankara’daki Adalet Bakanlığı Dış İlişkiler ve Avrupa Birliği Genel Müdürlüğüne gider. 1 sayılı Cumhurbaşkanlığı Kararnamesinin 45. maddesinin birinci fıkrasının (c) bendi, hukuki ve cezai konularda uluslararası adli yardımlaşmayı bu birime verir ve tebligat ile istinabe işlemlerini açıkça sayar.
Birleşik Krallık tarafında HCCH’nin uygulama bilgileri, 3. maddenin birinci fıkrası anlamındaki gönderici makamları şöyle sayar: İngiltere ve Galler için Royal Courts of Justice bünyesindeki Senior Master; İskoçya için İskoçya Hükümetinin merkezi makam ve uluslararası hukuk birimi ile İskoçya’da tebligat ve icra işlerini yürüten yargı görevlilerinin birliği (Society of Messengers-at-Arms and Sheriff Officers); Kuzey İrlanda için Belfast’taki Master (King’s Bench and Appeals). Talep sözleşmeye ekli örneğe uygun düzenlenir, tasdik (legalizasyon) gerektirmez; talep ve belge ikişer nüsha verilir (m. 3).
Tebligatın ne kadar sağlam olacağını tercüme belirler. Türkiye’nin uygulama bilgilerine göre Türkçe ya da Türkçe tercümeli belgeler 5. maddenin birinci fıkrası uyarınca Cumhuriyet Başsavcılığı tarafından iç hukuka göre PTT aracılığıyla tebliğ edilir ve alıcının iradesine rağmen tebliğ edilebilir. Tercümesiz belgeler 5. maddenin ikinci fıkrasına göre tebliğ edilir ve alıcı tercüme bulunmadığı gerekçesiyle belgeyi almayı reddedebilir. Yerine getirilen talep, tebliğin şeklini, yerini, tarihini ve belgenin teslim edildiği kişiyi ya da tebliği engelleyen sebepleri gösteren bir belgeyle döner (m. 6). 9. madde ise konsolosluk kanalıyla belgelerin karşı devletin belirlediği makamlara iletilmesine, istisnai durumlarda diplomatik kanalın kullanılmasına imkân verir.
Türk iç hukukunun eklediği
Türk iç hukukunda tebligat 7201 sayılı Kanuna tabidir; Kanunun 1. maddesine göre kaza mercilerinin elektronik ortam dahil tüm tebligatı bu Kanun hükümlerine göre yapılır. Bir şirket gibi tüzel kişiye (Kanunun deyişiyle hükmi şahsa) tebligat, yetkili temsilcisine yapılır; temsilci birden çoksa yalnız birine yapılır (m. 12/1). Kendisine tebligat yapılacak kişi ya da Kanuna göre tebligat yapılabilecek kişilerden hiçbiri adreste bulunmaz veya tebellüğden imtina ederse, tebliğ memuru evrakı imza karşılığında muhtara, ihtiyar heyeti üyelerinden birine ya da zabıta amir veya memurlarına teslim eder ve ihbarnameyi binanın kapısına yapıştırır; ihbarnamenin kapıya yapıştırıldığı tarih tebliğ tarihi sayılır (m. 21/1).
Kanunun 7/a maddesi, tebligatın elektronik yolla yapılmasının zorunlu olduğu kişiler arasında kanunla kurulanlar dahil tüm özel hukuk tüzel kişilerini sayar. Türkiye’nin HCCH bilgileri ise yurt dışından gelen taleplerin PTT aracılığıyla tebliğini anlatır, elektronik yola değinmez.
Posta, kurye ve yerel aracılar
Türkiye’nin 28 Şubat 1972 tarihli beyanı, Lahey Tebligat Sözleşmesinin 10. maddesinde sayılan tebligat yöntemlerine itiraz eder; HCCH’deki uygulama bilgileri de (a), (b) ve (c) bentlerinin her birini tek tek itiraz olarak işaretler. Dava evrakının Türkiye’deki davalıya taahhütlü posta ile gönderilmesi 10/a anlamında posta yoludur. Kurye şirketiyle ya da Türkiye’de görevlendirilen bir aracı eliyle teslimde merkezi makam hiç devreye girmez; bu, Türkiye’nin 10. madde itirazının yöneldiği doğrudan yöntemler ailesine girer. 1931 sözleşmesi posta yoluna yalnız 6. maddede, İngiliz tebaası için yer verir; kurye veya özel aracıdan hiç söz etmez.
İngiliz mahkemesinin başka bir yöntemi kabul edip etmeyeceği Birleşik Krallık hukukunun sorusudur. Türk hukukunun sorusu daha sonra gelir. Tenfiz şartlarını sayan MÖHUK (5718 sayılı Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanun) m. 54/1-ç’ye göre şartlardan biri, kendisine karşı tenfiz istenen kişinin, o yer kanunları uyarınca hükmü veren mahkemeye usulüne uygun bir şekilde çağrılmadığı veya o mahkemede temsil edilmediği yahut bu kanunlara aykırı bir şekilde gıyabında veya yokluğunda hüküm verildiği gerekçelerinden birine dayanarak tenfiz istemine karşı Türk mahkemesine itiraz etmemiş olmasıdır. Aynı şart tanıma için de geçerlidir (m. 58/1). Türk mahkemesi bu itirazı önündeki dosyaya göre karara bağlar; evrakın davalıya nasıl ulaştığı, yıllar sonra incelenebilecek kaydın parçası olur.
| Yol | Dayanak | Kime ulaşır | Dil | Dikkat edilecek nokta |
|---|---|---|---|---|
| Konsolosluk talebi ve vali kanalı | 1931 sözleşmesi m. 3 | Türkiye’deki herkes | Türkçe ya da onaylı Türkçe tercüme | Ret yalnız egemenlik veya güvenlik gerekçesiyle |
| İngiliz konsolosu eliyle tebligat | 1931 sözleşmesi m. 5; Lahey Tebligat m. 8 | Yalnız İngiliz tebaası | Türkçe ya da Türkçe tercüme | Zorlama yok |
| Posta | 1931 sözleşmesi m. 6 | Birleşik Krallık hukuku izin veriyorsa İngiliz tebaası | 6. maddede düzenlenmemiş | Türkiye Lahey m. 10/a’ya itiraz etti; tenfizde itiraz riski |
| Merkezi makam talebi | Lahey Tebligat m. 2 ila 6 | Türkiye’deki herkes | 5/1’e göre tebliğ için Türkçe | Tercümesiz evrak reddedilebilir |
| İstinabe talebi | 1931 sözleşmesi m. 8; Lahey Delil I. Bölüm | Tanıklar ve belge zilyetleri | Türkçe ya da onaylı Türkçe tercüme | Türk mahkemesi kendi usulünü uygular; dava öncesi belge keşfi yok (Lahey m. 23) |
| İngiliz konsolosu önünde delil | 1931 sözleşmesi m. 10; Lahey Delil m. 15 | İngiliz tebaası | Davetiye Türkçe ya da tercümeli (1931 m. 10/c) | Zorlama yetkisi yok |
Birleşik Krallık’taki dava için Türkiye’deki tanık ve belgeler
1931 sözleşmesinin 7. maddesine göre bir devletin mahkemesi diğer devlette delil toplanmasına karar verirse bu, 8 ve 10. maddelerdeki yollardan biriyle yapılabilir. Lahey Delil Sözleşmesi ise istinabe taleplerini (I. Bölüm) ve diplomatik memurlar, konsoloslar ve komiserler eliyle delil toplanmasını (II. Bölüm) düzenler.
1931 sözleşmesine göre istinabe
Mahkeme kendi kanunlarına göre bir istinabe varakasıyla diğer devletteki yetkili makama başvurarak adli bir inceleme yapılmasını isteyebilir (m. 8/a). Varaka Türkçe yazılır ya da onaylı Türkçe tercümesi eklenir; tercümeyi bir İngiliz diplomatik veya konsolosluk memuru ya da iki ülkeden birinin resmi veya yeminli tercümanı onaylar (m. 8/b). Varaka Türkiye’ye tebligat talebiyle aynı yoldan gelir: İngiliz konsolosu onu, ilgili Türk makamlarına iletilmek üzere konsolosluğun bulunduğu ilin valisine gönderir (m. 8/c).
Türk mahkemesi istinabeyi, kendi makamlarından gelen istinabe veya emirlerin yerine getirilmesinde kullandığı cebri tedbirlerin aynısını kullanarak yerine getirmekle yükümlüdür (m. 8/d). Varakayı gönderen konsolos isterse, ilgili tarafların hazır bulunabilmesi ya da kendilerini temsil ettirebilmesi için işlemin tarihi ve yerinden haberdar edilir (m. 8/e). İstinabe ancak talebin sahih olduğu sabit değilse, talebin yerine getirilmesi Türkiye’de yargının görevleri arasında değilse ya da Türkiye talebi egemenliğini veya güvenliğini ihlal edici sayarsa reddedilebilir (m. 8/f). Türk mahkemesi usul bakımından kendi kanununu uygular; ancak talep eden makamın özel bir usul izlenmesi isteği, bu usul Türk kanunuyla bağdaşmaz değilse yerine getirilir (m. 8/i).
Lahey Delil Sözleşmesine göre istinabe
Türkiye 33. madde uyarınca çekince koymuştur: I. Bölüm kapsamında yerine getirilecek istinabe talepleri Türkçe olmalı ya da Türkçe tercümesi eklenmelidir. Tercüme bir diplomatik memur veya konsolosluk görevlisi, yeminli tercüman ya da iki devletten birinde bu konuda yetkili başka bir kişi tarafından onaylanır (m. 4/5). Talebi yerine getiren mahkeme yöntem ve usul bakımından kendi hukukunu uygular, ancak iç hukukla bağdaşmaz ya da uygulamada imkânsız olmadıkça özel bir usul isteğini izler (m. 9); iç hukukunun öngördüğü zorlama tedbirlerini uygular (m. 10).
Türkiye 23. madde uyarınca, common law ülkelerinde bilinen dava öncesi belge keşfi (pre-trial discovery of documents) amacıyla düzenlenen istinabe taleplerini yerine getirmeyeceğini beyan etmiştir; uygulama bilgilerinde bu “tam istisna” olarak gösterilir. Birleşik Krallık da 23. madde beyanında bulunmuştur; bu beyan aşağıdaki son bölümde anlatılıyor.
Türkiye’nin uygulama bilgileri duruşmayı da tarif eder. Delile ilişkin iç hukuk kuralları 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanununun (HMK) 187 ila 293. maddelerindedir. Soru listesi gönderilmesi tercih edilir. Hâkim uygulanacak hukuka göre aksine karar vermedikçe duruşma aleni yapılır. Tanığa kural olarak yemin verdirilir; HMK m. 257/1’e göre dinlendiği sırada on beş yaşını bitirmemiş olanlar ile yeminin niteliğini ve önemini kavrayamayacak derecede ayırt etme gücüne sahip olmayanlar yeminsiz dinlenir. Tanık beyanı tutanağa geçirilir, tanığa okunur ve tanık, hâkim ve zabıt kâtibi tarafından imzalanır.
İngiliz konsolosu ya da komiser önünde delil
1931 sözleşmesinin 10. maddesine göre bir İngiliz diplomatik veya konsolosluk memuru Türk makamlarının müdahalesi olmadan Türkiye’de delil toplayabilir. İsimleri belirli kişileri tanık olarak gelmeye, belge ibraz etmeye ve yemin etmeye davet edebilir; ancak bu kişilerin İngiliz tebaası olması gerekir ve memurun zorlama yetkisi yoktur. Davetiyeler Türkçe yazılır ya da tercümesi eklenir; delil, kullanılacağı ülkenin kanunundaki usule göre alınabilir ve taraflar hazır bulunabilir ya da iki ülkeden birinin mahkemelerinde temsile yetkili herhangi bir kişiyle kendilerini temsil ettirebilir. Tanık gelmez veya ifade vermezse, 8. maddeye göre sonradan başvuru yapılmasına engel yoktur (m. 11).
Lahey Delil Sözleşmesi bakımından Türkiye’nin bilgileri 15, 16 ve 17. maddeleri uygulanabilir olarak gösterir. İngiliz vatandaşlarının İngiliz konsolosu önünde ifadesi 15. maddeye girer. Türk veya üçüncü ülke vatandaşlarının konsolos önünde (m. 16) ya da herhangi bir kişinin komiser önünde (m. 17) ifadesi, Türkiye’nin yetkili makam olarak belirlediği Adalet Bakanlığının iznine bağlıdır. Türkiye 18. madde beyanında bulunmamıştır; bu nedenle Sözleşme, konsolos veya komisere delili zorla elde etmek için Türk makamlarından yardım isteme yolu tanımaz.
Türk mahkemesi tanığa ve belgeye nasıl bakar
HMK m. 245/1’e göre kanunda gösterilen hükümler saklı kalmak üzere tanıklık için çağrılan herkes gelmek zorundadır; usulüne uygun çağrıldığı halde mazeret bildirmeksizin gelmeyen tanık zorla getirtilir, gelmemesinin sebep olduğu giderlere ve disiplin para cezasına hükmolunur. Tanık olarak çağrılan kişi, kanunda açıkça belirtilmiş hallerde tanıklık yapmaktan çekinebilir (m. 247/1); Lahey Delil Sözleşmesinin 11. maddesine göre talep eden devletin hukukundaki çekinme hakkı veya yükümlülüğü de istinabe talebinde belirtilmişse ya da talep eden makamca teyit edilmişse dikkate alınır.
Belgeler tek tek ele alınır. Taraflar, kendilerinin veya karşı tarafın delil olarak dayandıkları ve ellerinde bulunan tüm belgeleri mahkemeye ibraz etmek zorundadır (m. 219/1). İbrazı istenen belgenin ileri sürülen hususun ispatı için zorunlu ve isteğin kanuna uygun olduğuna mahkemece kanaat getirilir ve belgenin varlığı veya karşı tarafın elinde olduğu 220. maddenin birinci fıkrasında sayılan yollardan biriyle anlaşılırsa, mahkeme ibraz için kesin süre verir. Taraf bu sürede belgeyi ibraz etmez ve kabul edilebilir mazeret göstermezse ya da belgenin elinde olduğunu inkâr edip teklif edilen yemini kabul veya icra etmezse, mahkeme duruma göre belgenin içeriği konusunda diğer tarafın beyanını kabul edebilir (m. 220/3). Mahkeme, üçüncü kişi veya kurumun elindeki bir belgenin taraflarca ileri sürülen hususun ispatı için zorunlu olduğuna karar verirse bu belgenin ibrazını emreder (m. 221/1). Yabancı dilde yazılmış belgeye dayanan taraf tercümesini de sunmak zorundadır; mahkeme resmi tercüme isteyebilir (m. 223).
İngiliz davasındaki taraf için pratik sonuç şudur: belgeler mümkün olduğunca açık tanımlanarak tek tek istenmeli ve her birinin neyi ispat edeceği gösterilmelidir.
Dosyalar Türkiye’den çıkmadan önce: kişisel veri ve banka müşteri sırrı
Birleşik Krallık’taki dava için Türkiye’de toplanan dosyalar, ister grup şirketi tarafından gönüllü verilsin ister bir taraf tarafından toplansın, genellikle kişisel veri içerir: isimler, e-posta adresleri, telefon numaraları, maaş ve hesap bilgileri. Bunların yurt dışına aktarımı, 1 Haziran 2024’ten beri yürürlükte olan haliyle 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanununun (KVKK) 9. maddesine tabidir.
Madde üç kademelidir. Birincisi: 5 veya 6. maddedeki şartlardan biri varsa ve aktarımın yapılacağı ülke, ülke içindeki sektörler veya uluslararası kuruluş hakkında yeterlilik kararı bulunuyorsa aktarım yapılabilir (m. 9/1). Yeterlilik kararını Kişisel Verileri Koruma Kurulu verir ve karar Resmî Gazete’de yayımlanır (m. 9/2); aktarım anında Birleşik Krallık’ı kapsayan bir karar olup olmadığına bakılmalıdır. İkincisi: yeterlilik kararı yoksa, 5 veya 6. maddedeki şartlardan biri varsa, ilgili kişinin aktarımın yapılacağı ülkede de haklarını kullanma ve etkili kanun yollarına başvurma imkânı bulunuyorsa ve taraflar 9/4’te sayılan uygun güvencelerden birini sağlıyorsa aktarım yapılabilir: yurt dışındaki kamu kurum ve kuruluşları veya uluslararası kuruluşlar ile Türkiye’deki kamu kurum ve kuruluşları veya kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşları arasında yapılan, uluslararası sözleşme niteliğinde olmayan anlaşma ve Kurul izni; Kurulca onaylanmış bağlayıcı şirket kuralları; Kurulca ilan edilen standart sözleşme; yeterli korumayı sağlayacak hükümlerin yer aldığı yazılı taahhütname ve Kurul izni. Üçüncüsü: ancak ikisi de yoksa, arızi olmak kaydıyla 9/6’da sayılan hallerden birinde, örneğin bir hakkın tesisi, kullanılması veya korunması için aktarımın zorunlu olması halinde (m. 9/6-d) aktarım yapılabilir. Kişisel verilerin yurt dışına aktarılmasına ilişkin diğer kanunlardaki hükümler saklıdır (m. 9/10).
KVKK m. 28/1-d ise Kanunu, yargı makamları veya infaz mercilerinin soruşturma, kovuşturma, yargılama veya infaz işlemlerine ilişkin olarak yaptığı veri işlemeye uygulanmaz kılar. İstisna işlemeyi yapan makama göre tanımlanmıştır; İngiliz davası için kendi dosyalarını toplayan Türkiye’deki bir şirket bu makamlardan değildir.
Banka kayıtları için ayrı bir kural daha uygulanır. 5411 sayılı Bankacılık Kanununun 73/3 hükmü, bankalara veya müşterilerine ait sırları sıfat ve görevleri gereği öğrenenlerin bunları yalnız kanunen açıkça yetkili kılınan mercilere açıklayabileceğini öngörür. Müşteri sırrı niteliğindeki bilgiler ise müşteriden gelen bir talep ya da talimat bulunmadıkça yurt içinde veya yurt dışında üçüncü kişilerle paylaşılamaz, onlara aktarılamaz; KVKK’ya göre alınan açık rıza bu talep veya talimatın yerini tutmaz. Maddede sır saklama yükümlülüğünden istisna tutulan haller ile diğer kanunların emredici hükümleri saklıdır.
Genel çerçeve için yabancı şirketler için KVKK rehberimize, bu alandaki çalışmalarımız için kişisel verilerin korunması hizmet sayfamıza bakabilirsiniz.
Elinizde Birleşik Krallık mahkemesinden gelmiş evrak varsa: ilk kontroller
Türkiye’deki bir şirket veya kişi için ilk yararlı adım, evrakın nasıl geldiğini kayda geçirmektir: başsavcılık ve PTT eliyle mi, konsolosluk talebi ve valilik kanalıyla mı, posta veya kuryeyle mi, elden mi. Evrakın tamamı, zarfıyla ve tebliğ mazbatasıyla birlikte saklanmalı, Türkçe tercümenin eklenip eklenmediği kontrol edilmelidir. Türkiye’nin Lahey bilgilerine göre 5/2 uyarınca tercümesiz tebliğ edilen evrak reddedilebilir, 5/1 uyarınca tercümeli tebliğ edilen evrak ise alıcının iradesine rağmen tebliğ edilebilir.
Davaya katılma, savunma veya cevap süreleri evrakı çıkaran Birleşik Krallık hukuk düzeninin kurallarına tabidir ve bu kurallar İngiltere ve Galler, İskoçya ve Kuzey İrlanda’da farklıdır; bu nedenle orada yetkili bir solicitor ya da advocate evraka erkenden bakmalıdır. Türk hukuku tarafındaki sorular, tebligatın antlaşmalara ve Türkiye’nin beyanlarına uygun olup olmadığı, KVKK ve banka sırrının neyin paylaşılmasına izin verdiği ve MÖHUK m. 54/1-ç itirazının Türkiye’de ileride açılabilecek tenfiz veya tanıma davası için korunup korunmaması gerektiğidir. Bu uyuşmazlıkların bir kısmı ödenmemiş bir satış sözleşmesinden doğar; konunun diğer yüzünü İngiliz ihracatçıların Türk alıcıdan alacak tahsili rehberimiz ele alıyor.
Türk mahkemesi Birleşik Krallık’taki bir tanığa veya belgeye ihtiyaç duyarsa
Birleşik Krallık’taki bir tanığa veya belgeye ihtiyaç duyan Türk mahkemesi istinabe talebi düzenler; uluslararası istinabe işlemlerini 1 sayılı Cumhurbaşkanlığı Kararnamesinin 45/1-c maddesi uyarınca Adalet Bakanlığı Dış İlişkiler ve Avrupa Birliği Genel Müdürlüğü yürütür. 1931 sözleşmesine göre İngiltere’ye gidecek istinabe varakası Londra’daki Türk Konsolosu tarafından Senior Master’a iletilir (m. 8/c). Lahey Delil Sözleşmesine göre talepler Birleşik Krallık merkezi makamlarına gider: İngiltere ve Galler için Senior Master (Foreign Process Section), İskoçya için İskoçya Hükümeti Adalet Müdürlüğü, Kuzey İrlanda için Master (King’s Bench and Appeals). Talep, yerine getirecek makamın dilinde olmalı ya da o dile tercümesi eklenmelidir (m. 4); Birleşik Krallık 33. madde uyarınca Fransızca talepleri kabul etmeyeceğini bildirdiğinden Türk mahkemesinin talebine İngilizce tercüme gerekir.
Birleşik Krallık’ta yerine getirme, 1975 tarihli Evidence (Proceedings in Other Jurisdictions) Act’e tabidir. 1. bölüme göre High Court, Court of Session veya Kuzey İrlanda Yüksek Mahkemesi (High Court of Justice in Northern Ireland), başvurunun Birleşik Krallık dışındaki bir mahkeme veya yargı mercii tarafından ya da onun adına düzenlenen bir talebe dayandığına ve delilin o mahkemede açılmış ya da açılması düşünülen bir hukuk davası için istendiğine kanaat getirirse Kanunun tanıdığı yetkilere sahip olur. 2. bölüm mahkemeye, diğerlerinin yanında, tanık dinlenmesine ve belge ibrazına karar verme yetkisi verir. 2. bölümün dördüncü alt bölümü ise bir kişiye davayla ilgili hangi belgelerin elinde, gözetiminde veya tasarrufunda bulunduğunu ya da bulunmuş olduğunu açıklamasını veya kararda, elinde bulunduğu ya da bulunmasının muhtemel olduğu mahkemece belirtilen belirli belgeler dışında belge ibraz etmesini emreden karar verilmesini yasaklar. 3. bölüm, bir kişinin Birleşik Krallık’ın o bölgesindeki hukuk davasında ya da 3. bölümün ikinci alt bölümündeki şartlarla talep eden ülkede zorlanamayacağı bir delili vermeye zorlanmamasını sağlar. Birleşik Krallık’ın Lahey Delil Sözleşmesinin 23. maddesine ilişkin beyanı da aynı iki unsuru kullanır.
Birleşik Krallık’tan Lex Lata ile çalışmak: dil, saat farkı ve vekaletname
Lex Lata, Birleşik Krallık’ın her üç hukuk düzenindeki solicitor, barrister ve advocate’lar, onların temsil ettiği taraflar ve elinde İngiliz mahkemesinden gelmiş evrak bulunan Türkiye’deki şirketlerle, bu dosyaların doğurduğu Türk hukuku sorularında çalışır. Bu iş; alıcıya uygun antlaşma yolunun belirlenmesini, Türkçe tercümelerin yeminli tercümanlarla hazırlanmasını, taleplerin Türkiye içinde takibini, Türk mahkemesinin istinabeyi yerine getirdiği duruşmalara katılmayı, belgeler Türkiye’den çıkmadan önce KVKK ve banka sırrı yönünden görüş vermeyi ve tebligatın ileride tenfiz bakımından değerlendirilmesini kapsar. Ayrıntı için ticari uyuşmazlık ve tahkim hizmet sayfamıza bakabilirsiniz.
Çalışma Türkçe ya da İngilizce, e-posta ve görüntülü görüşmeyle yürür. İstanbul yıl boyu UTC+3’tedir; Londra, İngiliz yaz saatinde İstanbul’un iki saat, kışın üç saat gerisindedir. Lex Lata’nın Türk mahkemesinde Birleşik Krallık’taki bir müvekkil adına işlem yapması için vekaletname gerekir; vekaletnamenin Birleşik Krallık’ta nasıl hazırlanacağını İngiltere’den Türkiye’ye vekaletname ve apostil rehberimiz anlatır. Türkiye’nin Birleşik Krallık’taki temsilcilikleri Londra Büyükelçiliği ile Londra, Edinburgh ve Manchester başkonsolosluklarıdır. Birleşik Krallık hukuku ve vergisine ilişkin sorular orada yetkili bir danışmanın konusudur.
Birleşik Krallık’taki müvekkillerle çalışmamızın genel çerçevesi için İngiltere’de yaşayanlar için Türkiye’de avukat sayfamıza bakabilirsiniz. Bir dosyayı konuşmak için iletişim sayfamızı kullanabilirsiniz.
