Stuttgart’tan gelen bir aile Kapadokya’da yürüyüş yaparken patikadan küçük bir fosil kabuk alıyor. Düsseldorf’tan emekli bir çift, Efes harabelerinin yakınında bir adamdan bir avuç aşınmış sikke satın alıyor. Kiel’den bir dalgıç, Ege kıyısında sığ suda bulduğu oyma bir mermer parçasını yanına alıyor. Frankfurt’tan bir iş insanı İstanbul’da bir antikacıdan pirinç bir lamba ve küçük bir figürin alıyor. Hepsi eşyayı bavula koyuyor ve dönüşte X-ray cihazında gümrük görevlileri bavulu açmalarını istiyor.
Bundan sonrası 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu ile 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanununa (CMK) tabidir. Bu rehber, Kanunun hangi eşyaları koruduğunu, suçların neler olduğunu, eşyaya ve yolcuya ne olacağını ve ilk günden itibaren neler yapılabileceğini anlatır. Nakit para, altın ve eşyaya ilişkin gümrük kuralları ayrı bir konudur ve bu dizideki başka bir rehberde ele alınır.
Kanun hangi eşyaları korur
2863 sayılı Kanun iki tanımla başlar. Kültür varlıkları, tarih öncesi ve tarihi devirlere ait bilim, kültür, din ve güzel sanatlarla ilgili bulunan veya tarih öncesi ya da tarihi devirlerde sosyal yaşama konu olmuş bilimsel ve kültürel açıdan özgün değer taşıyan yer üstünde, yer altında veya su altındaki bütün taşınır ve taşınmaz varlıklardır (m. 3/a-1). Tabiat varlıkları ise jeolojik devirlerle, tarih öncesi ve tarihi devirlere ait olup ender bulunmaları veya özellikleri ve güzellikleri bakımından korunması gerekli, yer üstünde, yer altında veya su altında bulunan değerlerdir (m. 3/a-2).
Ardından m. 23/a korunması gerekli taşınır kültür ve tabiat varlıklarını sayar ve yolcuların çoğunu şaşırtan da bu listedir. Liste, jeolojik, tarih öncesi ve tarihi devirlere ait, jeoloji, antropoloji, prehistorya, arkeoloji ve sanat tarihi açılarından belge değeri taşıyan varlıkları kapsar ve bunlar arasında şunları sayar:
- her çeşit hayvan ve bitki fosilleri, insan iskeletleri, çakmak taşları (sleks) ve volkan camları (obsidyen);
- kemik veya madeni her türlü aletler, çini, seramik ve benzeri kap kacaklar;
- heykeller, figürinler, tabletler, silahlar, putlar (ikon) ve cam eşyalar;
- süs eşyaları, yüzük taşları, küpeler, iğneler, mühürler, bilezik ve benzerleri;
- tartı araçları, sikkeler, damgalı veya yazılı levhalar, yazma veya tezhipli kitaplar;
- sanat değerine haiz gravür ve tablolar, madalyalar ile toprak, cam, ağaç, kumaş ve benzeri taşınır eşyalar ve bunların parçaları.
Aynı bent, halkın sosyal hayatını yansıtan, insan yapısı araç ve gereçler dahil etnografik nitelikteki kültür varlıklarını da ekler ve Osmanlı padişahlarından Abdülmecit, Abdülaziz, V. Murat, II. Abdülhamit, V. Mehmet Reşat ve Vahidettin’in sikkeleri ile aynı çağdaki sikkelerin, Kanuna göre tescile tabi olmaksızın yurt içinde alınıp satılabileceğini belirtir. Bunların dışındaki sikkeler Kanunun genel hükümlerine tabidir.
İki kural daha bundan sonra anlatılan her şeyin çerçevesini çizer. Devlete ya da özel kişilere ait taşınmazlarda varlığı bilinen veya ileride meydana çıkacak olan korunması gerekli taşınır ve taşınmaz kültür ve tabiat varlıkları Devlet malı niteliğindedir (m. 5). Bu varlıkları bulan kişi de bunu en geç üç gün içinde en yakın müze müdürlüğüne ya da köyde muhtara, diğer yerlerde mülki idare amirine bildirmeye mecburdur (m. 4).
Suçlar nelerdir
Havalimanında 2863 sayılı Kanunun üç hükmü önem taşır.
Yurt dışına çıkarma. Yurt içinde korunması gerekli taşınır kültür ve tabiat varlıkları yurt dışına çıkarılamaz (m. 32). Kültür ve tabiat varlıklarını Kanuna aykırı olarak yurt dışına çıkaran kişi beş yıldan on iki yıla kadar hapis ve beş bin güne kadar adli para cezası ile cezalandırılır (m. 68). Eşya çoğunlukla çıkışta, henüz ülkeden çıkmadan bulunduğu için, suçun tamamlanıp tamamlanmadığı ya da teşebbüs aşamasında mı kaldığı (Türk Ceza Kanunu (TCK) m. 35) dosyanın konusudur. Teşebbüs halinde, meydana gelen zarar veya tehlikenin ağırlığına göre verilecek cezanın dörtte birinden dörtte üçüne kadarı indirilir (TCK m. 35/2).
Bildirmeme, alım ve satım. Kültür ve tabiat varlıklarıyla ilgili bildirim yükümlülüğüne mazereti olmaksızın ve bilerek aykırı hareket eden kişi altı aydan üç yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır (m. 67/1). Bildirimi yapılmamış olan kültür ve tabiat varlığını satışa arz eden, satan, veren, satın alan, kabul eden kişi iki yıldan beş yıla kadar hapis ve beş bin güne kadar adli para cezası ile cezalandırılır; bu durumda bildirim suçundan ayrıca cezaya hükmolunmaz (m. 67/2). Sokak satıcısından sikke ya da figürin alan yolcuya uzanan hüküm budur.
İzinsiz kazı. Kültür varlıkları bulmak amacıyla izinsiz olarak kazı veya sondaj yapan kişi iki yıldan beş yıla kadar hapis cezasıyla (kazı veya sondajın yapıldığı yer sit alanı veya Kanuna göre korunması gerekli başka bir yer değilse ceza üçte bir indirilir), izinsiz olarak define araştıranlar üç aydan iki yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır (m. 74). Bu hüküm, metal dedektörü kullanan ya da bir alanda kazı yapan yolcuları ilgilendirir.
Bu suçların hiçbiri eşyanın değerine bağlı değildir. Her dosyada sorulan, eşyanın 3. ve 23. maddelerdeki tanımlara girip girmediği ve yolcunun bilerek hareket edip etmediğidir.
Havalimanında ne olur: elkoyma ve bilirkişi sorusu
Gümrük görevlileri korunması gerekli bir varlık olabilecek bir eşya bulduğunda eşya alıkonur. CMK’ya göre ispat aracı olarak yararlı görülen ya da müsaderenin konusunu oluşturan eşya muhafaza altına alınır; yanında bulunduran kişi rızasıyla teslim etmezse bu eşyaya elkonulabilir (CMK m. 123/1 ve 2). Elkoyma işlemini, hâkim kararı üzerine ya da gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde Cumhuriyet savcısının, Cumhuriyet savcısına ulaşılamadığı hallerde ise kolluk amirinin yazılı emri ile kolluk görevlileri gerçekleştirebilir (m. 127/1). Hâkim kararı olmaksızın yapılan elkoyma işlemi yirmi dört saat içinde görevli hâkimin onayına sunulur; hâkim kararını elkoymadan itibaren kırk sekiz saat içinde açıklar, aksi hâlde elkoyma kendiliğinden kalkar (m. 127/3). Eşyasına elkonulan kişi, hâkimden her zaman bu konuda bir karar verilmesini isteyebilir (m. 127/4).
Dosya bundan sonra bir olgu sorusuna döner: eşya Kanun anlamında bir kültür ya da tabiat varlığı mıdır ve korunması gerekli midir? Bu değerlendirme soruşturmada bilirkişi incelemesinin konusudur. Eski görünen bir fosil, sikke ya da oyma parça modern bir kopya, bir hediyelik eşya ya da Kanunun aradığı niteliği taşımayan bir nesne çıkabilir; gerçek de olabilir. Ortada bir suç olup olmadığını bu cevap belirler.
Eşya korunması gerekli bir varlıksa müzeye teslim edilir (2863 sayılı Kanun m. 75). Değilse geri verilir: elkonulmuş eşyanın soruşturma bakımından muhafazasına gerek kalmadığında ya da müsadereye tabi tutulmayacağı anlaşıldığında, re’sen veya istem üzerine geri verilmesine karar verilir ve istemin reddi kararına itiraz edilebilir (CMK m. 131/1).
Gözaltı, tutuklama ve yurt dışına çıkış yasağı
Havalimanında durdurulan yolcu gözaltına alınabilir; gözaltı süreleri, müdafi, tercüman ve konsolosluğa bildirim konusundaki kurallar Türkiye’de gözaltına alınan Alman vatandaşı rehberimizde anlatıldığı gibi uygulanır.
Bu suç için tutuklama kuralları daha sıkıdır. 2863 sayılı Kanunun 68 ve 74. maddelerinde tanımlanan suçlar, işlendiği hususunda somut delillere dayanan kuvvetli şüphe sebeplerinin varlığı halinde tutuklama nedeninin var sayılabileceği suçlar listesindedir (CMK m. 100/3-e). Bu, tutuklamayı kendiliğinden sonuç haline getirmez. Hâkim yine de kuvvetli suç şüphesini gösteren somut delilleri aramak zorundadır; işin önemi ya da verilmesi beklenen ceza ile ölçülü olmayan durumda tutuklama kararı verilemez (m. 100/1) ve adli kontrol uygulamasının neden yetersiz kalacağı somut olgularla gerekçelendirilerek kararda açıkça gösterilir (m. 101/2).
Tek bir fosil ya da birkaç sikkeyle durdurulan yolcu için tutuklama sorgusundaki tartışma eşyanın niteliği, ticaret amacının bulunmaması, eşyanın nasıl edinildiği ve yolcunun bilirkişi incelemesinde işbirliğine hazır olması üzerinde dönebilir. CMK’nın sunduğu seçenek adli kontroldür (m. 109) ve yolcu bakımından en çok önem taşıyan yükümlülük yurt dışına çıkamamaktır (m. 109/3-a). Bu yükümlülüğün nasıl incelendiği, değiştirildiği ve itiraz konusu yapıldığı Türkiye’de yurt dışına çıkış yasağı rehberimizin konusudur.
Etnografik eşya: halı, bakır ve ev eşyası
Her eski eşya çıkış yasağına aynı şekilde girmez. Halkın sosyal hayatını yansıtan insan yapısı araç ve gereçler gibi etnografik mahiyetteki kültür varlıklarının yurt içinde alımı, satımı ve devri serbesttir (2863 sayılı Kanun m. 24/2). Bu tür eserlerden yurt dışına çıkarılacakların kontrolü Bakanlığa bağlı müzelerce yapılabileceği gibi bazı gümrük çıkış kapılarında bulundurulacak ihtisas elemanlarınca da yapılabilir; kontrol sonunda yurt dışına çıkmasında sakınca görülenler tespit edilerek, değerlendirilmeleri yurt içinde yapılmak şartıyla sahiplerine iade edilir (m. 24/4 ve 5).
Eski bir halı, bakır bir kap ya da bir takım ev aleti alan yolcu için işe yarayan belgeler fatura, satıcının adı ve adresi ve satıcının eşyanın yaşı ve yurt dışına çıkışı hakkında verdiği her türlü belgedir. M. 24’teki kural sikke, figürin ya da eski yapı parçası gibi arkeolojik eşyaya uzanmaz; bunlar m. 32’ye tabi kalır.
Durumların karşılaştırması
| Durum | Hüküm | Kanundaki ceza | Eşyaya ne olur |
|---|---|---|---|
| Çıkışta bavulda korunması gerekli eşya bulunması | 2863 sayılı Kanun m. 32 ve 68; teşebbüs TCK m. 35 | 5 yıldan 12 yıla kadar hapis ve 5.000 güne kadar adli para cezası; teşebbüste indirim (TCK m. 35/2) | Korunması gerekliyse müzeye teslim (m. 75) |
| Korunması gerekli eşyanın bir satıcıdan alınması | 2863 sayılı Kanun m. 67/2 | 2 yıldan 5 yıla kadar hapis ve 5.000 güne kadar adli para cezası | Korunması gerekliyse müzeye teslim (m. 75) |
| Bulunan eşyanın bildirilmemesi | 2863 sayılı Kanun m. 67/1 | 6 aydan 3 yıla kadar hapis | Korunması gerekliyse müzeye teslim (m. 75) |
| Bir alanda kazı yapılması ya da dedektör kullanılması | 2863 sayılı Kanun m. 74 | 2 yıldan 5 yıla kadar hapis (kazı); 3 aydan 2 yıla kadar hapis (define araştırması) | Korunması gerekliyse müzeye teslim (m. 75) |
| Eşyanın korunması gerekli varlık olmadığının anlaşılması | 2863 sayılı Kanuna göre suç yok | Yok | Geri verilir (CMK m. 131/1) |
| Etnografik eşyanın yurt dışına çıkmasında sakınca görülmesi | 2863 sayılı Kanun m. 24 | M. 24’te ceza öngörülmemiş | Yurt içinde değerlendirilmek şartıyla sahibine iade (m. 24) |
Yolcu ve ailesi ne yapabilir
Havalimanında yolcu her şüphelinin sahip olduğu haklara sahiptir: kendisine yüklenen suçun anlatılması, bu konuda açıklamada bulunmama, müdafi seçme ve müdafiin hazır bulunması ve tercüman (CMK m. 147/1 ve 202/3). Eşyanın nerede ve nasıl edinildiği hakkında avukatla görüşmeden ayrıntılı ifade vermemek yerinde olur, çünkü dosya tam da bu olgular üzerinde döner.
İşe yarayan malzeme basittir ve çoğu zaman yolcunun telefonunda zaten vardır: fosilin ya da taşın alındığı yerin fotoğrafları, satın alınan her şeyin faturası ve satıcı bilgileri, tur rehberleriyle yazışmalar ve seyahat programı. Sikke ve antikada dükkânın faturası ve satıcının verdiği her belge önemlidir. Aile bunları Almanya’dan avukata gönderebilir; gözaltındaki kişi avukatla vekâletname aranmaksızın görüşebilir (CMK m. 154/1).
Eşya incelendikten sonraki adımlar bilirkişi tespitine bağlıdır: korunması gerekli bir varlık değilse eşyanın geri verilmesi ve soruşturmanın sona ermesi, korunması gerekliyse soruşturma ve belki iddianame.
Lex Lata bu dosyalarda nasıl çalışır
Lex Lata, Türk ceza muhakemesi konusunda danışmanlık verir ve Türk savcılıkları ve mahkemeleri önünde işlem yapar. 2863 sayılı Kanun dosyasında avukat ifadede hazır bulunur, elkoyma tutanağını ve soruşturma dosyasını inceler, eşyanın bilirkişi incelemesini takip eder, tutuklama sorgusunda ya da adli kontrol talebinde savunma yapar ve korunması gerekli olmayan eşyanın geri verilmesini ister. Raporlar yolcuya ya da ailesine İngilizce veya Türkçe verilir. Alman hukuku ve işin Almanya’daki yönü Almanya’daki bir Rechtsanwalt’ın işidir. Almanya’dan yürütülen bir Türk işinin genel çerçevesi için Almanya’daki müvekkiller için genel rehberimize bakabilirsiniz.
