Birleşik Krallık'taki İhracatçının Türk Alıcıdan Sterlin Alacağı: Uygulanacak Hukuk ve Tahsil Yolları

Bu rehber, Birleşik Krallık taraf olmadığı hâlde CISG'nin satışa hangi durumda uygulandığını, Türk mahkemesinin hangi hukuku uygulayacağını, İngiliz hukuku şartının, Londra'da verilmiş hakem kararının ya da Birleşik Krallık mahkeme kararının Türkiye'de ne işe yaradığını ve icra takibi, arabuluculuk, ihtiyati haciz ve konkordato kurallarının satıcı için nasıl işlediğini anlatır.

Sheffield’da çelik ürünleri satan bir şirket, üç yıldır Bursa’daki bir üreticiye 60 gün vadeyle çubuk ve sac gönderiyor. Şirketin kurucusu yirmi yıldır İngiltere’de yaşayan bir Türk vatandaşı. Son dört fatura sterlin cinsinden ve toplamı 140.000 GBP. Alıcı ilk hatırlatmalara cevap verdi, sonra sessizleşti. Fabrikası çalışıyor, Türkiye’de banka hesapları ve müşterileri var. Şirket, Türkiye’de neyin hangi sırayla yapılabileceğini bilmek istiyor.

Bu rehber Birleşik Krallık’taki üretici, distribütör ve toptancılar, özellikle de İngiltere’de yaşayıp orada şirket kurmuş Türk vatandaşları ve İngiliz Türkleri için yazıldı. Birleşik Krallık’taki satıcıyı diğerlerinden ayıran bir noktayla başlıyor: Birleşik Krallık, Türkiye’nin 1 Ağustos 2011’den beri uyguladığı Milletlerarası Mal Satımına İlişkin Sözleşmeler Hakkında Birleşmiş Milletler Antlaşması’na (CISG, Viyana Satım Sözleşmesi) taraf değildir. Ardından Türk mahkemesinin uygulayacağı hukuk, İngiliz hukukunu, İngiliz mahkemelerini ya da Londra tahkimini seçen şartın Türkiye’deki etkisi, Türkiye’deki tahsil adımları ve planı değiştiren iki olay ele alınıyor: sevkiyata itiraz eden alıcı ve konkordato talep eden alıcı. Rehber, Birleşik Krallık’ta yaşayan kişi ve şirketlerin Türkiye’deki hukuki işlerine ayrılmış serimizin parçasıdır.

Birleşik Krallık’tan yapılan satışta CISG sorusu neden farklı

Türkiye CISG’ye 7 Temmuz 2010’da katıldı, Sözleşme Türkiye için 1 Ağustos 2011’de yürürlüğe girdi ve Türkiye için kayıtlı bir beyan yoktur. Birleşik Krallık akit devletler arasında yer almaz. Bu önemlidir, çünkü m. 1/1, işyerleri farklı devletlerde bulunan taraflar arasındaki satışı Sözleşme’ye iki ayrı yoldan bağlar:

• (a) yolu: her iki devlet de akit devlet ise;
• (b) yolu: milletlerarası özel hukuk kuralları bir akit devletin hukukunun uygulanmasına götürüyorsa.

Sheffield’daki satıcı ile Bursa’daki alıcı (a) yolunu kullanamaz. (b) yolu açıktır. m. 95 bir devlete m. 1/1-b ile bağlı olmadığını beyan etme imkânı verir; Türkiye böyle bir beyanda bulunmamıştır. Bu yüzden Türk mahkemesindeki sonuç, Türk kanunlar ihtilafı kurallarının hangi hukuku gösterdiğine bağlıdır. Türk hukukunu gösteriyorsa, taraflar dışlamadıkça (m. 6) satışa CISG uygulanır. İngiltere ve Galler, İskoçya ya da Kuzey İrlanda hukukunu gösteriyorsa uygulanmaz, çünkü bu bir akit devletin hukuku değildir. Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanun (MÖHUK, 5718 sayılı Kanun) Türkiye’nin taraf olduğu milletlerarası sözleşme hükümlerini saklı tutar (m. 1/2).

Sözleşme metninden iki nokta daha çıkar. Birincisi, belirleyici olan işyeridir: tarafların uyrukluğu dikkate alınmaz (m. 1/3); bir tarafın birden çok işyeri varsa m. 10/a, sözleşme ve ifasıyla en yakın ilişki içindeki işyerine bakar. Satıcı, bir Birleşik Krallık grubunun işyeri akit devlette bulunan yan şirketi ise (a) yolu uygulanabilir. İkincisi, taraflar Sözleşme’nin uygulanmasını dışlayabilir veya hükümlerinin etkisini değiştirebilir (m. 6). Bir sonuca varmadan önce alıcının gerçekten kabul ettiği satış şartlarını okuyun.

Türk mahkemesi hangi hukuku uygular: MÖHUK m. 24 ve Birleşik Krallık’taki üç hukuk düzeni

Sözleşmeden doğan borç ilişkilerinde sırayı MÖHUK m. 24 belirler:

• Tarafların seçimi. Sözleşme, tarafların açık olarak seçtikleri hukuka tabidir. Sözleşme hükümlerinden veya hâlin şartlarından tereddüde yer vermeyecek biçimde anlaşılabilen hukuk seçimi de geçerlidir (m. 24/1). Taraflar seçilen hukukun sözleşmenin tamamına veya bir kısmına uygulanacağını kararlaştırabilir (m. 24/2).
• Sonradan seçim. Hukuk seçimi her zaman yapılabilir veya değiştirilebilir; sözleşmenin kurulmasından sonraki seçim, üçüncü kişilerin hakları saklı kalmak kaydıyla geriye etkili olarak geçerlidir (m. 24/3). Satıcı ile alıcı uyuşmazlık çıktıktan sonra da uygulanacak hukukta anlaşabilir.
• Seçim yoksa. Sözleşmeyle en sıkı ilişkili hukuk uygulanır. Ticari veya mesleki faaliyetler gereği kurulan sözleşmelerde bu hukuk, karakteristik edim borçlusunun işyeri, bulunmadığı takdirde yerleşim yeri hukuku, birden çok işyeri varsa sözleşmeyle en sıkı ilişki içindeki işyeri hukuku olarak kabul edilir. Hâlin bütün şartlarına göre sözleşmeyle daha sıkı ilişkili bir hukuk varsa sözleşme bu hukuka tabi olur (m. 24/4). Kanun karakteristik edim borçlusunu belirtmez; mal satımında Türk doktrini bu kişiyi genel olarak satıcı kabul eder.

Birleşik Krallık’ta üç ayrı hukuk düzeni vardır ve “Birleşik Krallık hukuku” diyen bir şart bunlardan hangisinin kastedildiğini söylemez. MÖHUK m. 2/5 Türk mahkemesi için cevabı verir: hukuku uygulanacak devlet farklı hukuk düzenlerine sahip iki veya daha çok bölgesel birimden oluşuyorsa, hangi bölge hukukunun uygulanacağı o devletin hukukuna göre belirlenir; o devlet hukukunda belirleyici bir hüküm yoksa uyuşmazlıkla en sıkı ilişkili bölge hukuku uygulanır. “İngiltere ve Galler hukuku” ya da “İskoç hukuku” gibi tek bir düzeni adıyla anan şart bu soruyu ortadan kaldırır.

İngiliz, İskoç ya da Kuzey İrlanda hukuku uygulanacaksa hâkim bu hukuku re’sen uygular ve muhtevasının tespitinde tarafların yardımını isteyebilir (MÖHUK m. 2/1). Yabancı hukukun olaya ilişkin hükümleri tüm araştırmalara rağmen tespit edilemezse Türk hukuku uygulanır (m. 2/2). Kendi hukukuna dayanan satıcı bu içeriği sunmaya hazır olmalıdır; örneğin ilgili Birleşik Krallık hukuk düzeninde yetkili bir avukattan alınacak görüşle.

Birleşik Krallık’taki bir mahkemenin aynı soruları nasıl çözeceği orada yetkili bir avukatın konusudur. Bu rehber Türk mahkemelerini ve Türk icra dairelerini anlatır.

İngiliz mahkemesi, Londra tahkimi ve Birleşik Krallık kararı

İngiliz mahkemelerine yetki veren şart. MÖHUK m. 47/1’e göre yer itibarıyla yetkinin münhasır yetki esasına göre belirlenmediği hâllerde taraflar, aralarındaki yabancılık unsuru taşıyan ve borç ilişkilerinden doğan uyuşmazlığın yabancı bir devlet mahkemesinde görülmesini kararlaştırabilir. Anlaşma yazılı delille ispat edilmesi hâlinde geçerlidir ve dava ancak yabancı mahkemenin kendisini yetkisiz sayması veya Türk mahkemesinde yetki itirazında bulunulmaması hâlinde yetkili Türk mahkemesinde görülür. m. 47/2’ye göre 44, 45 ve 46. maddelerde belirlenen mahkemelerin yetkisi anlaşmayla bertaraf edilemez. Tahsil dosyasında alıcı, Türkiye’de dava açtığınızda sizin şartınızı ileri sürebilir.

Önce Birleşik Krallık’ta dava. Satıcı İngiltere ve Galler’de High Court ya da county court önünde, İskoçya’da Court of Session ya da sheriff court önünde dava açmayı tercih edebilir. Bu durumda evrakın Türkiye’deki alıcıya tebliği gerekir ve Türkiye, Lahey Tebligat Sözleşmesi’nin 10. maddesindeki, posta yoluyla göndermeyi de içeren tebligat yöntemlerine itiraz ettiğini beyan etmiştir. Yollar İngiliz davaları için Türkiye’de tebligat ve delil toplama rehberimizde anlatılıyor.

Birleşik Krallık mahkeme kararı. Birleşik Krallık ile Türkiye arasında hukuk ve ticaret davalarındaki kararların genel olarak tanınması ve tenfizini düzenleyen bir antlaşma yoktur; çocuğu koruma tedbirleri ile çocuk nafakası kararları ise 1996 ve 2007 tarihli Lahey sözleşmelerine tabi olabilir (MÖHUK m. 1/2). 28 Kasım 1931’de Ankara’da imzalanan, hukuk ve ticaret işlerinde adli yardıma ilişkin sözleşme (Müzahareti Adliye Mukavelenamesi) evrak tebliğini, delil için istinabeyi, masraflar için teminatı ve adli yardımı, bir de yalnız bazı masraf kararlarının icrasını kapsar. Verildiği devletin kanunlarına göre kesinleşmiş bir Birleşik Krallık kararı Türkiye’de ancak yetkili Türk mahkemesinin tenfiz kararıyla icra edilebilir (MÖHUK m. 50/1) ve karşılıklılık şartlardan biridir (m. 54/1-a). Birleşik Krallık 2005 tarihli Lahey Yetki Anlaşmaları Sözleşmesi’ne ve 2019 tarihli Lahey Kararlar Sözleşmesi’ne taraftır; Türkiye ikisine de taraf değildir, bu yüzden ikisi de iki ülke arasında uygulanmaz. Süreç İngiliz mahkeme kararının Türkiye’de tenfizi rehberimizde anlatılıyor.

Londra ya da Edinburgh tahkimi. 1958 New York Sözleşmesi Birleşik Krallık için 23 Aralık 1975’ten, Türkiye için 30 Eylül 1992’den beri yürürlüktedir. İkisi de m. I/3’ün izin verdiği karşılıklılık beyanında bulunarak Sözleşme’yi yalnız başka bir akit devlet ülkesinde verilen kararlara uygulayacaklarını bildirmiştir; Türkiye ayrıca yalnız kendi hukukuna göre ticari sayılan hukuki ilişkilerden doğan uyuşmazlıklara uygular. Londra ya da Edinburgh’da verilen karar bir akit devletin ülkesinde verilmiştir. m. IV başvurandan iki belge ister: usulüne göre onaylanmış karar aslı ya da onaylı örneği ve tahkim anlaşmasının aslı ya da onaylı örneği; ikisinin Türkçe tercümesi de resmî veya yeminli tercüman ya da diplomatik veya konsolosluk memuru tarafından onaylanmış olmalıdır. Tanıma ve icra yalnız m. V’te sayılan sebeplerle reddedilebilir. Başvuru tarafların yazılı olarak kararlaştırdıkları yer asliye mahkemesine; böyle bir anlaşma yoksa aleyhine karar verilen tarafın Türkiye’deki yerleşim yeri, yoksa sakin olduğu yer, bu da yoksa icraya konu olabilecek mallarının bulunduğu yer mahkemesine yapılır (MÖHUK m. 60/2). Tahkim sözleşmesi bulunan uyuşmazlıkta aşağıda anlatılan dava şartı arabuluculuk hükümleri de uygulanmaz (6325 sayılı Kanun m. 18/A-18). Ayrıntı için tahkim sözleşmesi ve tahkim itirazı ve yabancı hakem kararlarının tenfizi rehberlerimize bakın.

Türkiye’de tahsil: Sheffield dosyası adım adım

Satış şartlarında tahkim şartı bulunmayan Sheffield’daki satıcı için Türkiye’deki tipik sıra şöyledir.

1. İhtar. İngiltere’deki şirketler dava öncesinde “letter before claim” göndermeye alışkındır. Türkiye’deki dosyada buna karşılık gelen adım çoğu zaman Türk noteri aracılığıyla gönderilen ihtarnamedir; teslim tarihini belgeler. Sözleşme Türk iç hukukuna tabiyse Türk Ticaret Kanunu’nun (TTK, 6102 sayılı Kanun) m. 18/3 hükmü devreye girer: tacirler arasında temerrüde düşürme, fesih ve sözleşmeden dönme ihbar ve ihtarları noter aracılığıyla, taahhütlü mektupla, telgrafla ya da güvenli elektronik imza kullanılarak kayıtlı elektronik posta sistemi ile yapılır. m. 21/2 ise sekiz günlük bir süre koyar: faturayı alan kişi, aldığı tarihten itibaren bu süre içinde içeriğine itiraz etmezse içeriği kabul etmiş sayılır. CISG uygulanıyorsa hatırlatma bile gerekmez: alıcı bedeli, satıcının bir talepte bulunmasına veya bir formaliteye uymasına gerek olmaksızın sözleşmede belirlenen ya da sözleşmeden ve Sözleşme’den belirlenebilen tarihte ödemek zorundadır (CISG m. 59).
2. Takip talebi. Ardından icra dairesine İcra ve İflas Kanunu (İİK, 2004 sayılı Kanun) uyarınca ilamsız takip talebi verilir. m. 58/1’e göre talep yazılı, sözlü ya da elektronik ortamda yapılabilir. Talepte alacaklının varsa T.C. kimlik numarası veya vergi kimlik numarası yer alır; yabancı memlekette oturan alacaklı Türkiye’de bir yerleşim yeri gösterir ve gösteremezse icra dairesinin bulunduğu yer onun yerleşim yeri sayılır (m. 58/2-1). Alacak Türk parasıyla, faiz miktarı ve faizin işlemeye başladığı günle birlikte yazılır; sterlin faturasında hangi tarihteki kurun esas alındığı da belirtilir (m. 58/2-3). Belgeye dayanan alacakta m. 58/3, belgenin aslının ya da alacaklı veya temsilcisince onaylanmış ve borçlu sayısından bir fazla olan örneklerinin takip talebi anında icra dairesine verilmesini zorunlu tutar. Yetkide İİK m. 50 usul kanununun yetki hükümlerini kıyasen uygular; Hukuk Muhakemeleri Kanunu (HMK, 6100 sayılı Kanun) m. 6/1’e göre genel yetkili mahkeme davalının yerleşim yeri mahkemesidir. Bu alıcı için o yer Bursa’dır.
3. Ödeme emri. İcra dairesi bunun üzerine alıcıya ödeme emri gönderir. Emir, borç ve masrafların yedi gün içinde ödenmesi ihtarını ve borca ya da alacaklının takip hakkına bir itiraz varsa bunun aynı yedi gün içinde bildirilmesi gerektiğini içerir (m. 60). Alıcı itiraz etmek istiyorsa, itirazını ödeme emrinin tebliğinden itibaren yedi gün içinde dilekçeyle ya da sözlü olarak icra dairesine bildirmeye mecburdur (m. 62). m. 66/1’e göre süresinde yapılan itiraz takibi durdurur; süresi dışında yapılan itirazdan sonra ise alacaklı isterse takip alacağın tamamı için sürer.
4. Arabuluculuk. TTK m. 4/1’e göre ticari dava sayılanlar arasında her iki tarafın da ticari işletmesiyle ilgili hususlardan doğan hukuk davaları vardır; bunlara TTK m. 5/1 uyarınca asliye ticaret mahkemesi bakar. Konusu bir miktar para olan alacak, tazminat, itirazın iptali, menfi tespit ve istirdat davalarında TTK m. 5/A-1, dava açılmadan önce arabulucuya başvurulmuş olmasını dava şartı yapar; itirazın iptali, menfi tespit ve istirdat davalarını sayan bugünkü metin 2023’te 7445 sayılı Kanunla geldi. m. 5/A-2 arabulucuya görevlendirildiği tarihten itibaren altı hafta verir; zorunlu hâllerde arabulucu bu süreyi en fazla iki hafta uzatabilir. Başvuru, yetkili mahkemenin bulunduğu yerdeki arabuluculuk bürosuna yapılır (Hukuk Uyuşmazlıklarında Arabuluculuk Kanunu, 6325 sayılı Kanun, m. 18/A-4). Müzakerelere taraflar bizzat katılabileceği gibi kanuni temsilcileri ya da avukatları aracılığıyla da katılabilir (m. 15/6); Birleşik Krallık’taki şirket bu yüzden Türk avukatıyla temsil edilebilir. Arabuluculuk bürosuna başvurulduğu tarihten son tutanağa kadar zamanaşımı durur, hak düşürücü süre işlemez (m. 18/A-15). Bu adımı atlayan davacının davası, dava şartı yokluğu sebebiyle usulden reddedilir (m. 18/A-2).
5. İtirazın iptali davası. Alacaklı, itirazın tebliğinden itibaren bir sene içinde mahkemeye başvurup alacağının varlığını genel hükümler dairesinde ispat ederek itirazın iptalini dava edebilir (İİK m. 67/1). İtiraz haksız bulunursa borçlu, takip haksız ve kötü niyetli bulunursa alacaklı, karşı tarafın talebiyle, red veya hükmolunan meblağın yüzde yirmisinden aşağı olmamak üzere uygun bir tazminata mahkûm edilir (m. 67/2). m. 67’nin son fıkrası, bu tazminatın tespitinde takip talebindeki ya da davadaki talebin esas alınacağını söyler. Bir yılın kaçırılması alacağı bitirmez: m. 67/5 alacaklının genel hükümlere göre dava hakkını saklı tutar.
6. Alıcı borç ikrarı imzaladıysa. m. 68/1 daha kısa bir yol açar. Takip, imzası ikrar edilmiş ya da noterce onaylanmış borç ikrarı içeren bir senede veya resmî dairelerin ya da yetkili makamların yetkileri içinde ve usulüne göre verdikleri bir makbuz ya da belgeye dayanıyorsa, alacaklı itirazın kendisine tebliğinden itibaren altı ay içinde icra mahkemesinden itirazın kaldırılmasını isteyebilir. Altı ay bu talep yapılmadan geçerse yeniden ilamsız takip yapılamaz. Satıcının kendi düzenlediği fatura bu tanıma girmez. Alıcı ödeme planı önerirse, para borcu ikrarını içeren ve Türk noterince re’sen düzenlenen senedi düşünün; İİK m. 38 bu senetleri ilamların icrasına ilişkin hükümlere tabi tutar.

Arabuluculukta varılan anlaşma, ticari uyuşmazlıkta avukatlar ve arabulucu tarafından birlikte imzalanmışsa icra edilebilirlik şerhi aranmaksızın ilam niteliğinde belge sayılır; kanunlarda bu şerhin alınmasının zorunlu kılındığı hâller bunun dışındadır (6325 sayılı Kanun m. 18/4).

Sterlin, faiz ve teminat

Para birimi. Ödeme borcu Türk hukukuna tabiyse Türk Borçlar Kanunu’nun (TBK, 6098 sayılı Kanun) 99. maddesine bakılır. Kural olarak konusu para olan borç Ülke parasıyla ödenir (m. 99/1). Ödemenin başka bir para birimiyle yapılması kararlaştırılmış ve sözleşmeye aynen ödeme ya da bu anlama gelen bir ifade konmamışsa borçlu, ödeme günündeki rayiç üzerinden Türk parasıyla da ödeyebilir (m. 99/2). Aynı durumda borç ödeme gününde ödenmezse alacaklı, alacağının aynen ya da vade veya fiilî ödeme günündeki rayiç üzerinden Türk parasıyla ödenmesini isteyebilir (m. 99/3). Takip talebine yazılacak kur tarihinden önce hangi seçeneği kullanacağınıza karar verin.

Faiz. CISG uygulanıyorsa, bedel ya da muaccel başka bir para ödenmediğinde karşı taraf bu paraya faiz isteyebilir (m. 78), ama Sözleşme bir oran belirlemez. Oranı Türk hukuku belirliyorsa ve sözleşmede daha yüksek akdi veya gecikme faizi kararlaştırılmamışsa, 3095 sayılı Kanun m. 4/a uyarınca yabancı para borcunun faizinde Devlet bankalarının o yabancı para ile açılmış bir yıl vadeli mevduat hesabına ödediği en yüksek faiz oranı uygulanır.

Teminat. MÖHUK m. 48/1, Türk mahkemesinde dava açan, davaya katılan ya da icra takibinde bulunan yabancı gerçek ve tüzel kişileri, yargılama ve takip giderleri ile karşı tarafın zarar ve ziyanını karşılamak üzere mahkemenin belirleyeceği teminatı göstermek zorunda tutar. Maddenin ikinci fıkrası bir muafiyet getirir: mahkeme karşılıklılık esasına göre teminattan muaf tutar. 1931 tarihli sözleşme aynı konuyu düzenler. 12. maddenin 5 Temmuz 1932 tarihli ve 2142 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan Türkçe metni şöyledir: “Masarif için teminat, masarifin ve harçların tediyesi hakkındaki kararlar meccanen müzahareti adliye ve deyin için hapis hususlarında Yüksek Âkit Taraflardan her birinin tebaası diğer Yüksek Âkit Taraf arazisinde işbu Yüksek Âkit Taraf tebaasına tamamen müsavi bir muameleden müstefit olacaklardır.” Sözleşme m. 1/4’te İngiliz tebaasını tanımlar ve şirketlerden söz etmez. Birleşik Krallık’taki bir limited şirketin 12. maddeye dayanıp dayanamayacağı metinden çıkmaz; şirket teminata hükmedilebileceğini bütçesine koymalıdır.

Alıcının malvarlığını hükümden önce dondurmak: ihtiyati haciz

Sheffield’daki satıcının, Bursa’daki alıcının mamul stoklarını bağlı bir şirkete taşıdığını duyduğunu düşünelim. Türk hukukundaki çare ihtiyati hacizdir; bu yolu yabancı alacaklı açısından yabancı alacaklı için ihtiyati haciz rehberimiz ayrıntılı olarak inceliyor. Ana hatlarıyla:

• Hangi alacak için. İİK m. 257/1 bu imkânı, rehinle temin edilmemiş ve vadesi gelmiş bir para alacağının sahibine tanır. Haciz, borçlunun yedindeki ya da üçüncü kişilerdeki taşınır ve taşınmaz mallarına, alıcının kendi müşterilerinden olan alacakları gibi alacaklarına ve diğer haklarına konulabilir. Vadesi gelmemiş alacakta ihtiyati haciz yalnız m. 257/2’de sayılan hâllerde istenebilir: borçlunun muayyen yerleşim yeri yoksa ya da borçlu taahhütlerinden kurtulmak maksadıyla mallarını gizlemeye, kaçırmaya veya kendisi kaçmaya hazırlanır, kaçar ya da bu maksatla alacaklının haklarını ihlal eden hileli işlemlerde bulunursa.
• Delil ve teminat. Alacaklı, alacak ve gerekiyorsa haciz sebepleri hakkında mahkemeye kanaat verecek delilleri göstermeye mecburdur; tarafları dinleyip dinlememek mahkemenin takdirindedir (m. 258). Satıcı teminat vermeye mecburdur ve haciz haksız çıkarsa alıcının ve üçüncü kişilerin bu yüzden uğradığı bütün zararlardan sorumludur; alacak bir ilama dayanıyorsa teminat aranmaz (m. 259).
• Önce on gün, sonra yedi gün. Karar tarihinden itibaren on gün içinde infazı istenmeyen ihtiyati haciz kararı kendiliğinden kalkar (m. 261). Karar dava ya da takipten önce alınmışsa satıcı, haczin tatbikinden, haciz gıyabında yapılmışsa haciz tutanağının kendisine tebliğinden itibaren yedi gün içinde takip talebinde bulunmaya ya da dava açmaya mecburdur (m. 264/1). Arabuluculuk Kanunu m. 18/A-16, m. 264/1’deki bu dava açma süresinin arabuluculuk bürosuna başvurudan son tutanağa kadar işlemeyeceğini öngörür.
• Alıcının itirazı. Dinlenmeden aleyhine karar verilen alıcı; dayanılan sebeplere, mahkemenin yetkisine ve teminata karşı, haciz huzurunda yapılmışsa tatbikinden, değilse tutanağın kendisine tebliğinden itibaren yedi gün içinde mahkemeye başvurarak itiraz edebilir (m. 265/1).
• İcrai hacze dönüşüm. Üç durumda ihtiyati haciz kendiliğinden icrai hacze dönüşür: alıcı ödeme emrine süresinde itiraz etmemişse, itirazı icra mahkemesince kesin olarak kaldırılmışsa ya da mahkemece iptal edilmişse (m. 264 son fıkra).

Son sevkiyata itiraz: İskoçyalı viski distribütörü

Glasgow’daki bir viski distribütörü, İskoç hukukunu seçen iki yıllık bir anlaşmayla İstanbul’daki bir ithalatçıya mal gönderiyor. İthalatçı sonuncusu dışında bütün sevkiyatları ödemiş; son sevkiyatta kolilerin hasarlı geldiğini ve birkaç paletin eksik olduğunu söylüyor. Şimdi daha önceki bir faturanın ödemesini de tutuyor.

İlk soruyu İskoç hukukunun seçilmiş olması çözer. MÖHUK m. 24/1 bu seçime etki tanır, İskoç hukuku bir akit devletin hukuku değildir ve satışa CISG uygulanmaz. İthalatçının ayıbı zamanında bildirip bildirmediği ve neyi tutabileceği İskoç hukukunun sorusudur; Türk mahkemesi bu hukuku tarafların yardımıyla uygular (MÖHUK m. 2/1). MÖHUK m. 24 bunun yerine Türk hukukuna götürseydi ve taraflar Sözleşme’yi dışlamamış olsaydı CISG uygulanırdı: alıcı malı durumun elverdiği en kısa süre içinde muayene etmeli veya ettirmeli, sözleşme malın taşınmasını içeriyorsa muayene mal varma yerine ulaşana kadar ertelenebilir (m. 38/1 ve 38/2); alıcı uygunsuzluğu öğrendiği veya öğrenmesi gerektiği andan itibaren makul bir süre içinde niteliğini belirterek satıcıya bildirmezse uygunsuzluğa dayanma hakkını kaybeder (m. 39/1) ve her hâlde malın fiilen teslim edildiği tarihten itibaren en geç iki yıl içinde bildirmezse, bu süre sözleşmedeki bir garanti süresiyle bağdaşmadıkça, aynı hakkı kaybeder (m. 39/2). Tacirler arası ayıp ihbarına ilişkin Türk iç hukuku kuralları tacirler arası ayıp ihbarı ve CISG rehberimizde anlatılıyor.

İcra hükümleri tartışmasız parayı tartışmalı sevkiyattan ayırmaya yardım eder. İİK m. 62, borcun yalnız bir kısmına itiraz eden borçludan o kısmın cihet ve miktarını açıkça göstermesini ister; gösterilmezse itiraz edilmemiş sayılır. Borçlu borcun yalnız bir kısmına itiraz etmişse takibe kabul ettiği miktar için devam olunur (m. 66/1). m. 62 borcun tamamına itirazda gerekçe şartı koymaz; bu yüzden ithalatçı yine de bütün borca itiraz edebilir ve dosya itiraz iptal edilene veya kaldırılana kadar durur.

Böyle bir dosyada delillerin büyük kısmı satıcının elindedir: teslimde düşülmüş şerhlerle CMR taşıma senetleri, yükleme fotoğrafları ve mühür numaraları, İstanbul’da imzalanan teslim belgesi, ithalatçının sevkiyatla ilgili e-postaları ve varsa ekspertiz raporu.

Galli makine üreticisi ve konkordatodaki alıcı

Güney Galler’deki bir paketleme makinesi üreticisi İzmir yakınlarındaki bir gıda üreticisine iki hat kurdu. 95.000 GBP’lik son taksit ödenmedi ve Galli şirket her ay yedek parça da gönderiyor. Derken İzmir’den haber gelir: alıcı asliye ticaret mahkemesine konkordato talebiyle başvurmuştur. İİK m. 285/1, vadesi gelen borçlarını ödeyemeyen ya da vadesinde ödeyememe tehlikesi altında bulunan her borçluya, vade ya da tenzilat yoluyla borçlarını ödeyebilmek veya muhtemel bir iflastan kurtulmak için konkordato talep etme imkânı verir. Sürecin bütünü konkordato rehberimizde anlatılıyor; Galli tedarikçinin odaklanması gereken kurallar şunlar:

• Takvim. Belgeler eksiksizse mahkeme geçici mühlet kararı verir. Süre üç aydır; mahkeme en fazla iki ay ekleyebilir, ama geçici mühletin toplamı beş ayı geçemez (İİK m. 287). m. 288/1 geçici mühlete kesin mühletin sonuçlarını bağlar. Mühlet verilmesini gerektiren bir hâl bulunmadığını düşünen alacaklılar, ilandan itibaren yedi günlük kesin süre içinde dilekçe ve delilleriyle itiraz edebilir (m. 288/2).
• Tahsilat durur. Mühlet boyunca alıcı aleyhine hiçbir takip yapılamaz, açılmış dosyalar durur, ihtiyati tedbir ve ihtiyati haciz kararları uygulanmaz; bir takip işlemiyle kesilebilen zamanaşımı ve hak düşüren süreler de işlemez (m. 294/1). Kesin mühlet tarihinden itibaren, tasdik edilen proje aksini öngörmedikçe, rehinle temin edilmemiş alacaklara faiz işlemesi durur (m. 294/3).
• On beş günlük bildirim. Komiserin ilanını takip edin. İlan, alacaklıları ilan tarihinden itibaren on beş gün içinde alacaklarını bildirmeye davet eder; bildirmeyen alacaklı, alacağı bilançoda kayıtlı değilse konkordato projesinin müzakerelerine kabul edilmez (m. 299). Alacağın nasıl bildirileceğini ve sıra cetveline nasıl itiraz edileceğini iflas ve konkordato masasında alacak kaydı başlıklı yazımız açıklıyor.
• Yedek parça sözleşmesi. m. 296/1, borçlunun işletmesinin faaliyetini sürdürmesi için önem arz eden sözleşmelerin devamını esas alır. Galli şirketin şartlarında konkordato talebini sözleşmeye aykırılık, haklı fesih sebebi ya da muacceliyet sebebi sayan bir hüküm varsa uygulanmaz; tedarikçi sözleşmeyi alıcının konkordatoya başvurmasını gerekçe göstererek sona erdiremez ve geçici ve kesin mühlet boyunca taraflar edimlerini karşılıklı olarak ifa eder.
• Konkordato neyi bağlar. Konkordato tasdik kararıyla bağlayıcı hâle gelir; proje bunu tasdik kararının kesinleşmesine bağlamışsa kesinleşmeyle. Bağlayıcı hâle gelen konkordato, talepten önce ya da mühlet içinde komiserin izni olmadan doğan bütün alacaklar için mecburidir; 206. maddenin birinci sırasındaki imtiyazlı alacaklar, rehinli alacaklıların rehnin kıymetini karşılayan miktardaki alacakları ve 6183 sayılı Kanun kapsamındaki amme alacakları bunun dışındadır (m. 308/c). Geçici mühlet kararından sonra komiserin izniyle veresiye satılan yedek parçalar ise ayrı bir kurala tabidir: adi konkordatoda bu borçlar konkordato şartlarının dışında kalır ve alıcı temerrüde düşerse mühlet sırasında dahi takibe konu edilebilir (m. 308/c-4).

Galli şirketin genel satış şartlarında mülkiyeti saklı tutma kaydı var. Bu kaydın Türkiye’deki makineleri koruduğunu varsaymayın. CISG, sözleşmenin satılan mal üzerindeki mülkiyete etkisiyle ilgilenmez (m. 4/b). MÖHUK m. 21’e göre taşınırlar üzerindeki mülkiyet hakkı ve diğer aynî haklar işlem anında malın bulunduğu ülke hukukuna, taşınmakta olan mallar üzerindeki aynî haklar varma yeri hukukuna, yer değişikliği hâlinde henüz kazanılmamış aynî haklar malın son bulunduğu ülke hukukuna tabidir. Bu kurallar İzmir yakınlarına kurulan makineler için Türk hukukuna götürebilir. Türk Medenî Kanunu’nun (TMK, 4721 sayılı Kanun) 764. maddesinin birinci fıkrasına göre ise başkasına devredilen bir malın mülkiyetinin saklı tutulması kaydı, ancak resmî şekilde yapılacak sözleşmenin devralanın yerleşim yeri noterliğinde özel siciline kaydedilmesiyle geçerli olur.

Birleşik Krallık’taki satıcının takvime yazması gereken Türk süreleri

Türk avukata başvurmadan önce Birleşik Krallık’ta toplanacaklar

• imzalı sözleşme veya çerçeve sözleşme, sipariş formları, sipariş teyitleri ve alıcıya ulaşan genel satış şartları ile bu şartların sözleşmeye nasıl dahil olduğunu gösteren yazışmalar (uygulanacak hukuku, yetkili yeri ve CISG’nin uygulanıp uygulanmayacağını bunlar belirler);
• sterlin faturaları, müşteri cari hesap ekstresi ve alıcının yaptığı ödemeleri gösteren banka hesap dökümleri;
• taşıma belgeleri: CMR taşıma senetleri, konşimento veya hava yük senetleri, varışta imzalanan teslim belgeleri;
• alıcının kendi sözleri: bakiyeyi kabul eden, ödeme sözü veren ya da maldan şikâyet eden e-postalar, mektuplar ve mesajlaşma uygulaması yazışmaları;
• şirket adına kimin imza yetkisi olduğunu gösteren belgeler, örneğin güncel Companies House kaydı ve yönetim kurulu kararı; bunlar vekâletnameyle birlikte apostile hazırlanır.

HMK m. 223’e göre yabancı dilde yazılmış belgeye dayanan taraf tercümesini de mahkemeye sunmak zorundadır; mahkeme resmî tercümeyi kendiliğinden ya da diğer tarafın talebi üzerine isteyebilir. Uygulamada Türkçe tercümeler sıklıkla Türkiye’de yapılıp orada noterce onaylanır.

Vekâletnameyi Birleşik Krallık’ta imzalamak ve iki saat dilimiyle çalışmak

Dosyayı yürütecek Türk avukatın şirketten vekâletname alması gerekir. Bu vekâletname Birleşik Krallık’ta bir notary public önünde imzalanıp ardından FCDO Legalisation Office’ten apostil alınarak hazırlanabilir. Gov.uk, resmî Birleşik Krallık belgeleri dışındaki belgelerin, Birleşik Krallık’taki bir noter veya solicitor gibi bir kamu görevlisince onaylanmış olmaları şartıyla apostillenebileceğini açıklıyor. İki ülke de Apostil Sözleşmesi’ne taraftır (Birleşik Krallık 24 Ocak 1965’ten, Türkiye 29 Eylül 1985’ten beri); bu yüzden konsolosluk tasdikinin yerini apostil alır. Türkiye’nin Londra’da büyükelçiliği, Londra, Edinburgh ve Manchester’da başkonsoloslukları vardır. Bu yol ile Türk temsilciliğinde imza yolu İngiltere’den Türkiye’ye vekâletname ve apostil rehberimizde karşılaştırılıyor.

Vekâletnamenin kapsamı da en az şekli kadar önemlidir. HMK m. 74’e göre açıkça yetki verilmemiş vekil, diğerlerinin yanında, sulh olamaz, tahkim ve hakem sözleşmesi yapamaz, konkordato teklifinde bulunamaz ve buna muvafakat veremez, alternatif uyuşmazlık çözüm yollarına başvuramaz, davadan veya kanun yollarından feragat edemez, karşı tarafı ibra ve davasını kabul edemez, haczi kaldıramaz. Tahsil için verilecek vekâletnameye bu yetkilerin her biri yazılmalıdır.

İstanbul yıl boyu UTC+3’tedir. Londra, İngiliz yaz saatinde İstanbul’un iki saat, kışın üç saat gerisindedir; fark yalnız Birleşik Krallık’ta saatlerin değiştiği mart ve ekim aylarının son pazar günlerinde değişir. Tahsilatın ya da silinen alacağın Birleşik Krallık’taki vergi sonucu orada yetkili bir danışmanın konusudur.

Lex Lata ve Birleşik Krallık’tan gelen tahsil dosyaları

Lex Lata, Birleşik Krallık’ta yerleşik satıcılara Türkiye’deki tahsil işlerinde vekillik eder; arabuluculuk ve icra dosyaları, ihtiyati haciz talepleri, konkordatoda alacak bildirimi, noter ihtarnamesi, hakem ve mahkeme kararlarının tenfizi bu işlerdendir. Görüşleri yalnız Türk hukukuna ilişkindir; İngiliz, İskoç ya da Kuzey İrlanda hukuku soruları o hukuk düzeninde yetkili avukatlara aittir. Dosya uzaktan yürür ve yazışma Türkçe ya da İngilizce olabilir: evrak e-postayla gelir, vekâletname yukarıda anlatıldığı gibi Birleşik Krallık’ta imzalanır, görüşmeler Birleşik Krallık’ın sabah saatlerine, İstanbul’da iş gününün çoktan başladığı saatlere konur. Bu işin genel tanımı ticari alacak tahsili sayfamızda, Türk icra sistemine daha geniş bir bakış yabancı alacaklı için Türkiye’de alacak tahsili rehberimizdedir. Seri İngiltere’de yaşayanlar için Türkiye’de avukat sayfasından başlar; mesajlarınız iletişim sayfası üzerinden bize ulaşır.