Türkiye'de Tedavi Sonrası Zarar Gören İngiliz Hastalar: Diş, Saç Ekimi ve Ameliyat Taleplerinde Türk Hukuku

Sorun dönüşten sonra çıktığında tedavi Birleşik Krallık'ta sürüyor, klinik, hekimler ve kayıtlar ise Türkiye'de kalıyor. Bu rehber, Türk hukukuna göre Türkiye'deki dosyanın nasıl alınacağını, kimin sorumlu tutulabileceğini, talebin Türk mahkemesine nasıl taşınacağını ve hangi sürelerin hesaba katılması gerektiğini anlatır.

Liverpool’da yaşayan, Türk ve İngiliz vatandaşı bir kadın Antalya’da bütün dişlerine kaplama yaptırıyor. On sekiz ay sonra iki kaplama düşüyor ve Liverpool’daki diş hekimi bütün takımın değişmesini öneriyor. Glasgow’da yaşayan bir adam İstanbul’da saç ekimi yaptırıyor; İskoçya’ya döndükten sonra ensesindeki verici bölge enfekte oluyor ve aile hekimi tedavi ediyor. Cardiff’te yaşayan bir hasta İzmir’de tüp mide ameliyatı oluyor ve dönüşünden birkaç gün sonra Galler’de yeniden hastaneye yatırılıyor. Üçü de gerçek müvekkil değildir; örnekler kuralların nasıl işlediğini göstermek için kurgulanmıştır.

Üçünün de tedavisi artık Birleşik Krallık’ta, NHS’te ya da özel olarak sürüyor; klinik, hekimler ve kayıtlar ise Türkiye’de. Bu rehber, böyle bir talebin Türk hukukuna göre ve Türk mahkemelerinde nasıl ele alındığını anlatır. Kliniklere ve hekimlere karşı talepleri tek başına düzenleyen bir Türk kanunu yoktur. Kurallar beş kaynaktan gelir: Türk Borçlar Kanunu (TBK, 6098 sayılı Kanun); Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun (TKHK, 6502 sayılı Kanun); Hukuk Muhakemeleri Kanunu (HMK, 6100 sayılı Kanun); Sağlık Bakanlığının hasta hakları, sağlık turizmi ve saç ekimi birimleri yönetmelikleri; hasta Birleşik Krallık’ta yaşadığı için de 5718 sayılı Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanun (MÖHUK). Birleşik Krallık mahkemesinde açılacak bir dava ise İngiltere ve Galler, İskoçya ya da Kuzey İrlanda hukukunun ayrı sorularını doğurur; bunlar oradaki yetkili solicitor’ın alanıdır.

Rehber, Birleşik Krallık’ta yaşayıp Türkiye’de hukuki işi olanlar için hazırlanan dizinin parçasıdır. İşlem türlerine göre ayrıntı için sitedeki diş hekimliği malpraktisi, saç ekimi komplikasyonları ve estetik cerrahi malpraktisi rehberlerine bakılabilir.

Üç hasta, üç ayrı hukuki soru

Üç olay birbirine benziyor: tedavi yurt dışında, sorun evde. Hukuken ise erken ayrılırlar, çünkü Türk hukuku farklı tedavi türlerine farklı kurallar bağlar.

Liverpool’daki hasta için ilk soru, neyin taahhüt edildiğidir. Kaplama ve kronlar kişiye özel yapılır ve takılır. Belirli bir sonuç taahhüt edilmişse, ilişkiye vekâlet hükümlerinin (TBK m. 502) mi, eser sözleşmesi hükümlerinin (TBK m. 470) mi uygulanacağı tartışılabilir. Bu cevap, süreyi ve hastanın teslimden sonra yapması gerekenleri değiştirir.

Glasgow’daki hasta için özel bir yönetmelik vardır. Saç Ekimi Birimleri Hakkında Yönetmelik, uygulamada kullanılan cerrahi aletlerin ve müdahale setlerinin steril olmasını, uygulamanın her aşamasında dezenfeksiyon ve sterilizasyona riayet edilmesini ister (m. 10/1 ve 10/2-b). Hangi aşamayı kimin yapabileceğini de belirler; bu kural 12 Eylül 2025’te değişti (m. 9/3). Enfeksiyon tek başına kurala aykırılığı göstermez. Kurallara uyulup uyulmadığı bilirkişi incelemesinin konusudur ve inceleme kliniğin kendi kayıtlarıyla başlar.

Cardiff’teki hasta için sorular bilgilendirme ve taburcu sonrası bakımla ilgilidir. Yatarak tedavisi tamamlanan hastaya taburcu sonrası tedavi planı sağlık meslek mensubu tarafından sözlü olarak anlatılır, ardından bu planın yer aldığı epikrizin bir nüshası verilir (Hasta Hakları Yönetmeliği m. 24). Yeniden yatışa yol açan riskin ameliyattan önce anlatılıp anlatılmadığı, aynı Yönetmeliğin 15. ve 18. maddelerindeki bilgilendirme kurallarına girer.

Önce Birleşik Krallık’taki tedavi, ama bulgular kayda geçsin

Düzeltici tedavinin zamanını sağlığınız belirler. Hukuki nokta daha dardır: kaplama değiştirildiğinde, enfekte bölge iyileştiğinde ya da revizyon ameliyatı yapıldığında ilk durum artık incelenemez. Bundan önce Birleşik Krallık’taki diş hekiminden, aile hekiminden (GP), hastane hekiminden ya da özel klinikten gördüklerini yazmasını isteyin: ölçümler, standart açılardan fotoğraflar ve gerekiyorsa görüntüleme. Türkiye’deki işlemden sonraki ilk günlerden itibaren tarihli fotoğraflarınızı saklayın; Birleşik Krallık’taki hastaneden, GP muayenehanesinden ya da özel sağlayıcıdan notların ve yazıların suretlerini isteyin.

Bunların hepsi Türk hâkiminin önüne konabilir. HMK m. 199, çekişmeli vakıaları ispata elverişli her bilgi taşıyıcısını belge sayar: yazılı ya da basılı metin, çizim, fotoğraf, film, görüntü ya da ses kaydı ve elektronik ortamdaki veri. Kliniğin hasta koordinatörüyle WhatsApp yazışmaları, aracının e-postaları, kliniğin gönderdiği öncesi ve sonrası fotoğrafları, sterlin cinsinden kart ve havale kayıtları bu tanıma girer.

Türkiye’deki delil, dava açılmadan önce Türkiye’de de güvenceye alınabilir. Taraf, ileride açacağı davada ileri süreceği bir vakıanın tespiti için keşif, bilirkişi incelemesi ya da tanık dinlenmesi isteyebilir (HMK m. 400/1). Bunun için hukuki yarar gerekir; kanunda açıkça öngörülen hâller dışında delil tespit edilmezse kaybolacak ya da ileri sürülmesi önemli ölçüde zorlaşacaksa hukuki yarar var sayılır (m. 400/2). Henüz dava yoksa başvuru iki yere yapılabilir: esas davaya bakacak mahkemeye ya da incelenecek şeyin bulunduğu veya dinlenecek tanığın oturduğu yerdeki sulh mahkemesine (m. 401/1). Liverpool’da ya da Glasgow’da tedavi edilmek üzere olan bir yaralanmada ise pratik güvence, yukarıda anlatılan Birleşik Krallık kaydıdır.

Türkiye’deki dosyayı Birleşik Krallık’tan istemek

Türkiye’de kamu ya da özel, sağlık hizmeti veren her kurum Hasta Hakları Yönetmeliğine tabidir (m. 2). Yönetmeliğin 16. maddesi, sağlık bilgilerinin yer aldığı dosyayı ve kayıtları hastanın bizzat ya da vekili veya kanuni temsilcisi eliyle incelemesine ve suretini almasına imkân verir. Kayıtta eksik, belirsiz ya da yanlış bir bilgi varsa hasta bunun tamamlanmasını, açıklanmasını ya da düzeltilmesini isteyebilir; sağlık durumu hakkındaki raporlara itiraz da bu hakkın içindedir (m. 17).

Birleşik Krallık’tan gelen birçok hasta için ikinci bir yönetmelik de devrededir. 26 Nisan 2025 tarihli Resmî Gazete’de yayımlanıp aynı gün yürürlüğe giren Uluslararası Sağlık Turizmi ve Turistin Sağlığı Hakkında Yönetmelik, 2. maddedeki istisnalar saklı kalmak üzere, yurt dışından sağlık hizmeti almak için Türkiye’ye gelenleri ve onlara hizmet veren tesis ve aracı kuruluşları kapsar. Sağlık tesisinde kabul, kayıt, teşhis, tedavi, faturalandırma, taburculuk, tercümanlık ve aracı kuruluşlarla koordinasyon işlerini yürüten bir uluslararası sağlık turizmi birimi kurulur ve bu birimde çalışanlardan en az birinin yabancı dil bildiğini belgelendirmesi zorunludur (m. 7/1 ve 7/2). Her uluslararası hastaya bu birimden bir sorumlu personel atanır ve atama Bakanlığın Portalına kaydedilir (m. 7/4). Birleşik Krallık’tan yazılacak talebi bu kişiye yöneltin.

Tesis, satış fişi ya da fatura düzenlemek ve ekinde sunulan sağlık hizmetinin ayrıntılı dökümünü ve birim fiyatlarını gösteren belgeyi vermek zorundadır (m. 12/1). İstendiğinde, bedelsiz olarak, tesiste kullanılıp bedeli hastadan alınan ilaç ve sarf malzemesinin tür ve miktarını gösteren listeyi, bedeli hasta tarafından ödenen laboratuvar tetkik ve tahlil sonuçları ile radyolojik görüntüleri (adli vakalara ilişkin olanların asılları verilmez) ve dışarıdan satın alınan ilaç ve malzemenin reçetelerini de vermek zorundadır (m. 12/1-a). Aracı kuruluş ise konaklama, ulaşım, transfer, tercümanlık ve danışmanlık gibi hizmetler için istenen ücretlerin ayrıntılı dökümünü verir (m. 12/1-b).

Birleşik Krallık’ta yaşayan Türk vatandaşları ve çifte vatandaşlar için bir not. Yönetmelikteki uluslararası sağlık turizmi tanımı, yurt dışında ikamet eden Türk vatandaşlarını açıkça kapsar (m. 4/1-ı). Ancak 2. maddenin ikinci fıkrasının (f) bendi, 5901 sayılı Türk Vatandaşlığı Kanununun 28. ve 44. maddeleri kapsamındakileri Yönetmeliğin dışında bırakır: doğumla Türk vatandaşı olup çıkma izniyle vatandaşlığı kaybedenler ve üçüncü dereceye kadar altsoyları (m. 28) ile yabancı bir devlet vatandaşlığını kazanıp bunu nüfus kaydına işletenler (m. 44). Bu kişiler, kendi isteğiyle ücret ödemeyi taahhüt ederlerse Yönetmelik kapsamında uluslararası sağlık turizmi hizmeti alabilir (m. 2/3). Hasta Hakları Yönetmeliği ise bu ayrımı yapmaz.

Paralel bir başvuru 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu (KVKK) kapsamında da yapılabilir. Herkes veri sorumlusuna başvurarak kişisel verisinin işlenip işlenmediğini öğrenebilir, işlenmişse buna ilişkin bilgi talep edebilir ve verilerin yurt içinde veya yurt dışında aktarıldığı üçüncü kişileri bilebilir (m. 11/1-a, b ve ç). Görüntüler ve fotoğraflar Birleşik Krallık’taki bir aracıya gönderildiyse son nokta önemlidir. Cevap için üst sınır otuz gündür: veri sorumlusu talebi niteliğine göre en kısa sürede ve bedelsiz sonuçlandırır, işlem ayrıca maliyet doğuruyorsa Kurulun tarifesindeki ücret alınabilir (m. 13/2).

Talebi yazılı gönderin: e-postayla ve iz bırakan bir yolla, her kalemi tek tek sayarak. Cevabı saklayın; ret ya da sessizlik de kayıt altında olsun.

Kliniğin anlatması gerekenler ve imzaladığınız belgeler

Rıza işi bazen hızlı geçer: otele varışta bir form, koordinatörle kısa bir konuşma, işlem sabahı bir imza. Hasta Hakları Yönetmeliği bundan çok daha fazlasını ister.

Tıbbi müdahalelerde hastanın rızası gerekir (m. 24). Hastaya diğerlerinin yanında tıbbi müdahalenin kim tarafından, nerede, ne şekilde ve nasıl yapılacağı ile tahmini süresi (m. 15-b); diğer tanı ve tedavi seçenekleri, bunların fayda ve riskleri ve sağlığı üzerindeki muhtemel etkileri (m. 15-c) ve muhtemel komplikasyonlar (m. 15-ç) hakkında bilgi verilir.

Bilgi, mümkün olduğunca sade şekilde, tereddüde yer vermeden, hastanın sosyal ve kültürel düzeyine uygun olarak anlayabileceği şekilde verilir (m. 18). Hasta, tıbbi müdahaleyi gerçekleştirecek sağlık meslek mensubu tarafından sözlü olarak bilgilendirilir; bilgilendirmeyi yapanla müdahaleyi yapanın farklı olmasını zorunlu kılan durumlarda, hastaya açıklama yapılarak bilgilendirme yeterliliğine sahip başka bir sağlık meslek mensubu bilgilendirme yapabilir. Acil durumlar dışında bilgilendirme hastaya makul süre tanınarak yapılır. Aynı madde, hastaya aynı şikâyetle ilgili olarak başka bir hekimden ikinci görüş isteme imkânı da tanır.

Mevzuatta öngörülen ya da uyuşmazlığa mahal vermesi tıbben muhtemel görülen müdahaleler için tesis, 15. maddedeki bilgileri içeren bir rıza formu hazırlar. Formdaki bilgiler hastaya sözlü olarak aktarılır, form iki nüsha olarak imzalanır; bir nüsha hastanın dosyasına konur, diğeri hastaya verilir. Formu, bilgilendirmeyi yapan ve tıbbi müdahaleyi gerçekleştirecek sağlık meslek mensubu imzalar ve verilen bilgilerin doğruluğundan o kişi sorumludur (m. 26). Nüshası kendisine hiç verilmeyen ya da formunda başka bir cerrahın adı yazan hasta, kliniğe somut bir soru yöneltebilir.

Saç ekiminde kurallar daha ayrıntılıdır. Her hastadan aydınlatılmış rıza formu alınır, forma uygulama öncesi ve sonrası verici alanın ve ekim yapılacak alanın fotoğrafları eklenir ve form taraflarca imzalanır (Saç Ekimi Birimleri Yön. m. 10/2-ç). Uygulanan tekniğin, ekilen kök sayısının ve bölgesinin belirtildiği, müdahale öncesinde ve müdahaleden sonraki ilk 72 saat içinde çekilen fotoğrafların kaydedildiği ve saç ekimini yapan ekibin isimlerinin yazıldığı Saç Ekimi Birimi Hasta Bilgi Formu, Bakanlığın sistemi üzerinden doldurulur ve arşivlenir (m. 10/3).

Varışta imzalatılan feragatname

Bazı klinikler yabancı hastalara geniş kapsamlı feragat metinleri imzalatır. İmza atılmış olması meseleyi bitirmez: TBK m. 115/1, borçluyu ağır kusurunun sonuçlarından kurtarmak için önceden yapılan anlaşmayı kesin olarak hükümsüz sayar. Özel mesleki bilgi gerektiren bir hizmet, meslek veya sanat ancak kanun ya da yetkili makamların verdiği izinle yürütülebiliyorsa, borçlunun hafif kusurundan sorumlu olmayacağına ilişkin önceden yapılan anlaşma da kesin olarak hükümsüzdür (m. 115/3). Yardımcı kişilerin fiillerinden doğan sorumluluğu kaldırmaya yönelik kayıtlar da m. 116/3 uyarınca aynı akıbete uğrar. Türkiye’de tababet icrası tıp fakültesi diplomasına bağlıdır (1219 sayılı Kanun m. 1); aynı Kanun diş hekimliği için ayrı şartlar koyar (m. 30).

Klinik, hekim, aracı: Türk hukukunda kim hesap verir?

Sözleşmenin karşı tarafı olarak klinik

Kliniğe ödeme yapan hastanın ilk dayanağı sözleşmedir. TBK m. 112, borcunu hiç ya da gereği gibi ifa etmeyen borçluyu alacaklının bundan doğan zararıyla yükümlü tutar; borçlu ancak kendisine hiçbir kusurun yüklenemeyeceğini ispat ederse kurtulur. Kusursuzluğunu kanıtlaması gereken taraf yani kliniktir. Kliniğin çalıştırdığı hekim, diş hekimi, hemşire ya da teknisyen gibi yardımcıların işi yürütürken diğer tarafa verdiği zarar da kliniğin sorumluluğundadır (m. 116/1). Sözleşmeye aykırılıkta haksız fiil sorumluluğuna ilişkin hükümlere kıyas yoluyla başvurulur (m. 114/2).

TBK’da tedavi sözleşmesi başlıklı bir bölüm bulunmaz. Boşluğu m. 502 doldurur: vekâlet sözleşmesini tanımlayan bu madde, vekâlet hükümlerinin Kanunda düzenlenmemiş işgörme sözleşmelerine de niteliklerine uygun düştüğü ölçüde uygulanacağını söyler. m. 506’ya göre vekil işi kendisi yapar, meğer ki kendisine yetki verilmiş olsun ya da durum zorunlu kılsın veya teamül mümkün kılsın (fıkra 1); işi sadakat ve özenle yürütür (fıkra 2); özen borcundan doğan sorumluluğu, benzer işleri üstlenen basiretli bir vekilin davranışıyla ölçülür (fıkra 3). Tedavi planında adı geçen diş hekimi kaplamaları takan kişi değilse, değerlendirme m. 506/1 ve Hasta Hakları Yönetmeliği m. 15-b’den başlar.

Hekim ve diş hekimi ile onları çalıştıran

Hastanın sözleşmesi klinikleyse, hekime ya da diş hekimine yöneltilecek talep haksız fiile dayanır. TBK m. 49/1, kusurlu ve hukuka aykırı fiiliyle başkasına zarar vereni bu zararı gidermekle yükümlü kılar; burada zararı da kusuru da zarar gören ispat eder (m. 50/1). Adam çalıştıran, çalışanın kendisine verilen işin yapılması sırasında başkalarına verdiği zararı gidermekle yükümlüdür; çalışanını seçerken, talimat verirken, gözetim ve denetimde bulunurken gerekli özeni gösterdiğini ispat ederse sorumlu olmaz (m. 66/1 ve 66/2). Adam çalıştıran bir işletme sahibiyse m. 66/3 ayrıca işletmenin faaliyetlerinden doğan zarardan sorumluluk öngörür; bundan ancak işletmenin çalışma düzeninin zararı önlemeye elverişli olduğunu ispat ederek kurtulabilir.

Saç ekimi biriminde kanal açılması aşamaları yalnızca saç ekimi uygulayıcı sertifikası bulunan hekimler, plastik, rekonstrüktif ve estetik cerrahlar, deri ve zührevi hastalıklar hekimleri ve medikal estetik sertifikasına sahip hekimler tarafından yapılır. Saç foliküllerinin toplanması ve kanallara yerleştirilmesi ise bu hekimler veya saç ekimi yardımcı uygulayıcı sertifikasına sahip sağlık meslek mensuplarınca yapılabilir (Saç Ekimi Birimleri Yön. m. 9/3, 12 Eylül 2025 değişikliğiyle). Sertifikalı yardımcılar, m. 9/4 gereği bu hekimlerin gözetimi ve sorumluluğu altında görev yapar. Kimin ne yaptığını gösteren kayıt, ekibin isimlerinin yazıldığı hasta bilgi formudur.

Türkiye’deki ya da Birleşik Krallık’taki aracı

Birleşik Krallık’tan gelen hastalar çoğu zaman bütün yolculuğu İngiliz müşterilere yönelik çalışan tek bir şirketten, tek rezervasyonla alır: klinik, otel, havalimanı transferi ve tercüman. Türk hukukunda aracı kuruluş, uluslararası sağlık turisti ile beraberindeki refakatçi ve yakınlarına danışmanlık yapan, sağlık tesisi organizasyonu, konaklama, ulaşım ve transfer hizmetlerini yürüten ve yetki belgeli tüzel kişilerce işletilen kuruluştur (Sağlık Turizmi Yön. m. 4/1-a). Yetki belgesi olmayan tesis ya da aracı uluslararası sağlık turizminde faaliyet yürütemez; belgeyi tesislere Sağlık Bakanlığı, aracılara USHAŞ verir (m. 5/1).

Aracı, sözleşmesinde vaat ettiği hizmetlerden en azından TBK m. 112’ye göre sorumludur. Sağlayıcı tanımı ise geniştir: TKHK m. 3/1-ı, ticari veya mesleki amaçla tüketiciye hizmet sunanla birlikte onun adına ya da hesabına hareket edeni de sayar; aracının dosyada fiilen hangi rolü üstlendiğine bu yüzden yakından bakılır. Aracı Türkiye’de varlığı olmayan bir Birleşik Krallık şirketiyse, ona Birleşik Krallık’ta ve hangi hukuk sistemi altında dava açılabileceği oradaki solicitor’ın konusudur.

Birden fazla sorumlu

Aynı zarara birden çok kişi birlikte yol açmışsa ya da aynı zarardan farklı sebeplerle sorumluysa müteselsil sorumluluk hükümleri devreye girer (TBK m. 61). Tek bir davalı birden çok hukuki sebeple sorumlu tutulabiliyorsa hâkim, zarar gören aksini istemedikçe ya da kanunda aksi öngörülmedikçe, zarar görene en elverişli giderimi sağlayan sebebe göre karar verir (m. 60). Hekim ve tesis tarafında sorumluluk sigortası bulunabilir; davalılar belli olduğunda sigortacının durumu da dosyada incelenir.

Birleşik Krallık’taki hasta hangi zararları isteyebilir?

TBK m. 54’e göre bedensel zararlar arasında özellikle tedavi giderleri, kazanç kaybı, çalışma gücünün azalması ya da yitirilmesi yüzünden uğranan kayıplar ve ekonomik geleceğin sarsılmasından doğan kayıplar yer alır. Birleşik Krallık’taki hasta için ilk kalem, orada özel olarak ödenen düzeltici tedavinin, örneğin yeni bir kaplama takımının bedelidir; ispatı sterlin cinsinden faturalar ve makbuzlardır. Bedensel bütünlüğü zedelenen kişiye hâkim, olayın özelliklerini gözeterek uygun bir miktar manevi tazminat ödenmesine de karar verebilir (m. 56/1). Kalemlerin nasıl değerlendirildiği sitedeki malpraktis tazminatı rehberinde ayrıca ele alınıyor.

Tedavi bir tüketici işlemiyse TKHK, ayıplı hizmette tüketiciye sağlayıcıya karşı seçimlik haklar tanır: hizmetin yeniden görülmesi, hizmet sonucu ortaya çıkan eserin bedelsiz onarımı, ayıp oranında bedelden indirim ya da sözleşmeden dönme; tüketici bunlardan biriyle birlikte TBK hükümlerine göre tazminat da isteyebilir (m. 15/1).

Önce arabuluculuk, sonra tüketici mahkemesi ya da asliye hukuk

TKHK, tüketici işlemlerine uygulanır; tüketici işlemi, ticari veya mesleki amaçlarla hareket eden kişiyle tüketici arasında kurulan eser, vekâlet ve benzeri sözleşmeler de dahil her türlü sözleşme ve hukuki işlemdir (m. 3/1-l). Diş, saç ya da cerrahi bir tedavinin bu tanıma girip girmediği, ilk netleştirilecek konulardandır. Girerse:

• dava tüketici mahkemesinde görülür (m. 73/1) ve tüketicinin orada açtığı dava 492 sayılı Harçlar Kanunundaki harçlardan muaftır (m. 73/2);
• dava ancak önce arabulucuya gidilmişse görülebilir, çünkü arabuluculuk dava şartıdır (m. 73/A-1); bu şart, diğerlerinin yanında, tüketici hakem heyetinin görevine giren uyuşmazlıklarda aranmaz (m. 73/A-1-a);
• m. 68/1’deki parasal sınırın altında kalan uyuşmazlıkta tüketici hakem heyetine gitmek zorunludur, sınırın üstündekilerde ise heyete başvurulamaz; sınır her takvim yılı başından itibaren yeniden değerleme oranında artar (m. 68/1 ve 68/4).

Bunun için kimsenin Türkiye’ye uçması gerekmez: taraf müzakereye kendisi katılabileceği gibi kanuni temsilcisi ya da avukatı aracılığıyla da katılabilir (6325 sayılı Hukuk Uyuşmazlıklarında Arabuluculuk Kanunu m. 15/6). 73/A arabuluculuğu dava şartı yaptığı için 18/A hükümleri uygulanır (m. 18/A-1); bunların arasında 18/A-15 de vardır: arabuluculuk bürosuna başvurulduğu günden son tutanağın düzenlendiği tarihe kadar zamanaşımı durur ve hak düşürücü süre işlemez.

Uyuşmazlık tüketici uyuşmazlığı değilse, dava konusunun değer ve miktarına bakılmaksızın malvarlığı haklarına ilişkin davalarla şahıs varlığına ilişkin davalarda görevli mahkeme, aksine bir düzenleme bulunmadıkça asliye hukuk mahkemesidir (HMK m. 2/1).

Hangi Türk mahkemesi, hangi hukuk?

MÖHUK m. 40, Türk mahkemelerinin milletlerarası yetkisini iç hukuktaki yer itibarıyla yetki kurallarına bağlar. Uygulamada bu şu yerler demektir: davalının yerleşim yeri (HMK m. 6/1); birden çok davalı varsa herhangi birinin yerleşim yeri (m. 7/1); sözleşme davasında ayrıca ifa yeri (m. 10); haksız fiilde ayrıca, m. 16/1’in saydığı diğer yerlerin yanında, fiilin işlendiği yer ile zararın meydana geldiği ya da gelme ihtimalinin bulunduğu yer.

Hangi hukukun uygulanacağını da MÖHUK belirler. Taraflar sözleşme için bir hukuk seçmişse o hukuk uygulanır (m. 24/1). Seçim yoksa sözleşmeye en sıkı ilişkili hukuk uygulanır; ticari veya mesleki faaliyet gereği kurulan sözleşmelerde bu, karakteristik edim borçlusunun işyeri, işyeri yoksa yerleşim yeri hukukudur; ancak hâlin bütün şartlarına göre daha sıkı ilişkili bir hukuk varsa sözleşme ona tabi olur (m. 24/4). MÖHUK m. 26 tüketici sözleşmeleri için özel bir kural koyar; ancak dördüncü fıkra, paket turlar dışında, hizmetin tüketicinin mutad meskeninin bulunduğu ülke dışında bir ülkede sağlanmasının zorunlu olduğu sözleşmeleri bu kuralın dışında tutar. Birleşik Krallık’taki bir aracıdan alınan tedavi ve seyahat paketinin bu amaçla paket tur sayılıp sayılmayacağı, metnin cevaplamadığı bir sorudur.

Haksız fiilde çıkış noktası, fiilin işlendiği ülkenin hukukudur (m. 34/1). Fiil bir ülkede, zarar başka bir ülkede gerçekleşmişse zararın meydana geldiği ülke hukuku (m. 34/2), borç ilişkisi başka bir ülkeyle daha sıkı ilişkiliyse o ülkenin hukuku uygulanır (m. 34/3). Hem tedavi hem yaralanma Türkiye’de gerçekleşmiş ve başka bir hukuk seçilmemişse bu kurallar, çıkış noktası olarak Türk hukukunu gösterir. Komplikasyon ilk kez Liverpool’a, Glasgow’a ya da Cardiff’e dönüldükten sonra ortaya çıktıysa, dava açılmadan önce m. 34/2 ve 34/3’e bakılmalıdır.

Teminat

Yabancı gerçek ya da tüzel kişi Türk mahkemesinde dava açarsa, yargılama ve takip giderleri ile karşı tarafın zarar ve ziyanı için mahkemenin belirleyeceği teminatı göstermek zorundadır (MÖHUK m. 48/1). Karşılıklılık esası varsa mahkeme davacıyı bu teminattan muaf tutar (m. 48/2). Kural yabancılara ilişkindir; Türk vatandaşı olan davacıya, İngiliz vatandaşlığı da olsa, uygulanmaz. İngiliz davacılar için ayrıca Birleşik Krallık ile Türkiye arasında 1931’de imzalanan, Türkiye’de 2045 sayılı Kanunla kabul ve tasdik edilen ve Adalet Bakanlığının ikili sözleşmeler listesinde yer alan Müzahereti Adliye Mukavelenamesi vardır. Mukavelenamenin 12. maddesi, yargılama giderleri için teminat, giderlere ilişkin kararlar, adli yardım ve borç için hapis konularında taraflardan birinin uyruklarının ya da vatandaşlarının diğerinin ülkesinde o ülkenin uyrukları ya da vatandaşlarıyla tam bir eşit işlem göreceğini öngörür. Bunun somut bir davacıya nasıl uygulanacağı dosyada belirlenir; bu nedenle teminat istenebileceğini hesaba katmak yerinde olur.

Türk mahkemesi tedavide kusur olup olmadığına nasıl karar verir?

Diş hekiminin ya da cerrahın gereken özeni gösterip göstermediği tıbbi bir sorudur. HMK m. 266, hukuk dışında özel veya teknik bilgi isteyen sorunları bilirkişiye götürür: mahkeme, taraflardan birinin talebiyle ya da kendiliğinden bilirkişinin oy ve görüşünü alır; genel bilgi ve tecrübeyle ya da hâkimlik mesleğinin gerektirdiği hukuki bilgiyle çözülebilecek konularda ise bilirkişiye başvurulamaz. Taraflar kendi seçtikleri kişiden olayla ilgili bilimsel mütalaa da alabilir (m. 293/1). Mütalaayı hazırlayanı dinlemek için davet etmek hâkimin takdirindedir; davet edilen kişi geçerli bir özrü olmaksızın gelmezse mütalaası değerlendirme dışı kalır (m. 293/2 ve 293/3).

Birleşik Krallık kayıtları burada işe yarar. Liverpool’daki diş hekiminin her kaplamanın oturuşuna dair notları, Glasgow’daki GP’nin enfeksiyon kaydı ve tahlil sonuçları ya da Galler’deki hastanenin taburcu yazısı, Türkiye’deki bilirkişinin Türk dosyasıyla karşılaştırabileceği olgulardır. İngilizce kayıtlara dayanan taraf Türkçe tercümelerini de sunmak zorundadır; mahkeme resmî tercüme isteyebilir (HMK m. 223). Yabancı devlet makamlarınca hazırlanan resmî belgelerin Türkiye’de bu vasfı taşıması, belgenin verildiği devletin yetkili makamı veya ilgili Türk konsolosluğu tarafından onaylanmasına bağlıdır; Türkiye’nin taraf olduğu milletlerarası sözleşmelerin tasdike ilişkin hükümleri saklıdır (m. 224). Buradaki milletlerarası yol Apostil Sözleşmesidir; Sözleşme Birleşik Krallık’ta 24 Ocak 1965’ten, Türkiye’de 29 Eylül 1985’ten beri yürürlüktedir. Birleşik Krallık’taki hekimin yazdığı rapor kendiliğinden resmî belge değildir; ama imzası onaylanıp apostil şerhi alınırsa kaynağına itiraz etmek güçleşir.

Süreler: aynı olay, birden çok saat

Esastan haklı bir talep zamanaşımı yüzünden kaybedilebilir. Tedavi dosyalarında birden çok süre aynı anda işleyebilir ve her biri kendi tarihinden başlar:

• Haksız fiil: zarar görenin zararı ve tazminat yükümlüsünü öğrendiği tarihten başlayarak iki yıl, her hâlde fiilden başlayarak on yıl; tazminat, ceza kanunlarının daha uzun bir zamanaşımı öngördüğü cezayı gerektiren bir fiilden doğmuşsa o süre uygulanır (TBK m. 72/1).
• Sözleşme, genel kural: kanunda aksine hüküm yoksa on yıl (m. 146); süre alacağın muaccel olmasıyla işlemeye başlar (m. 149/1).
• Vekâlet ve eser sözleşmesi: vekâlet, komisyon ve acentalık sözleşmelerinden doğan alacaklarda beş yıl (m. 147/5); yüklenicinin yükümlülüklerini ağır kusuruyla hiç ya da gereği gibi ifa etmemesi dışında eser sözleşmesinden doğan alacaklarda da beş yıl (m. 147/6).
• Ayıplı eser: taşınmaz yapı dışındaki ayıplı eserden doğan davalar teslimden itibaren iki yılın, yüklenicinin ağır kusuru varsa yirmi yılın geçmesiyle zamanaşımına uğrar (m. 478).
• Tüketiciye ayıplı hizmet: kanunlarda veya sözleşmede daha uzun bir süre belirlenmemişse, ayıp sonradan ortaya çıksa bile hizmetin ifası tarihinden itibaren iki yıl; ayıp ağır kusur ya da hileyle gizlenmişse zamanaşımı hükümleri uygulanmaz (TKHK m. 16).
• Taksirle yaralama için şikâyet, suç şikâyete bağlıysa: zamanaşımı süresini geçmemek koşuluyla, şikâyet hakkı olan kişinin fiili ve faili öğrendiği günden başlayarak altı ay (TCK m. 73/1 ve 73/2).

TBK m. 148, Kanunun bu ayırımında, yani m. 146 ve 147’de konan zamanaşımı sürelerinin sözleşmeyle değiştirilmesine izin vermez. Tedavi sözleşmesinden doğan talebin vekâlete ilişkin beş yıllık süreye mi, genel on yıllık süreye mi tabi olduğu, diş protezinin eser sözleşmesi hükümlerini devreye sokup sokmadığı ve tüketici hükümlerinin uygulanıp uygulanmadığı, kanun metninin önceden çözmediği nitelendirme sorularıdır. Tedavi tarihinden başlayan tek bir yasal süre yoktur. Bu noktalar netleşene kadar plan, hukuk yolunda uygulanabilecek en kısa zamanaşımı süresi olan iki yıla göre yapılmalı ve bu süre, bu sürelerden herhangi birinin başlayabileceği en erken tarihten, yani tedavinin kendisinin yapıldığı tarihten (kaplama ve kronlarda takıldıkları günden) sayılmalıdır. Bu bir güvenlik payıdır, kanunun kuralı değildir.

Üç örneğe uygulandığında: Liverpool’daki kaplamalarda eser sözleşmesi süresi teslimden, tüketici süresi hizmetin ifasından işler ve takılan kaplamalarda ikisi de normalde takıldıkları güne denk gelir; Glasgow’daki hastada haksız fiil süresi, zararı ve sorumluyu öğrendiği tarihten işler; Cardiff’teki hastada İzmir’deki ameliyat ve Galler’deki yeniden yatış, ikisi de önemli olabilecek iki tarih verir.

Kliniğe yazmak süreyi durdurmaz. TBK m. 154’e göre zamanaşımı, borçlu borcu ikrar etmişse, özellikle faiz ödemiş, kısmen ifada bulunmuş, rehin vermiş ya da kefil göstermişse veya alacaklı dava ya da def’i yoluyla mahkemeye veya hakeme başvurmuş, icra takibinde bulunmuş ya da iflas masasına başvurmuşsa kesilir. Klinikle pazarlık etmek bu sebeplerden biri değildir; kliniğin cevabı ancak sözleri borcun ikrarı anlamına geliyorsa zamanaşımını keser. Eser sözleşmesi hükümleri uygulanırsa iş sahibi, eserin tesliminden sonra işlerin olağan akışına göre imkân bulur bulmaz eseri gözden geçirmek ve ayıpları uygun bir süre içinde yükleniciye bildirmek zorundadır (m. 474/1); sonradan ortaya çıkan ayıp gecikmeksizin bildirilmezse eser kabul edilmiş sayılır (m. 477/3).

Birleşik Krallık’ta dava başka soruları doğurur

Pek çok hastanın aklına ilk gelen, yaşadığı yerde dava açmaktır. Bu, davanın açılacağı Birleşik Krallık bölümünün hukukuna bağlıdır. Liverpool ya da Cardiff’teki hasta İngiltere ve Galler mahkemelerine, Glasgow’daki hasta İskoç mahkemelerine bakar; cevap orada yetkili solicitor’a aittir. Lex Lata’nın danışmanlığı Türk hukukuyla sınırlıdır. Oradaki solicitor, Türk hukuku açısından iki bilgiye ihtiyaç duyar.

Birincisi tebligattır. Türkiye’deki davalıya gönderilecek belgeler, Türkiye için 28 Nisan 1972’den beri yürürlükte olan Lahey Tebligat Sözleşmesine tabidir ve Türkiye, posta yoluyla gönderme de dahil, Sözleşmenin 10. maddesindeki yollara itiraz etmiştir. 1931 tarihli Birleşik Krallık ile Türkiye arasındaki Mukavelename de tebligata ilişkin hükümler içerir (m. 2 ilâ 6). Birleşik Krallık mahkemesinin hangi yolu kullanacağı orada belirlenir; karar sonradan Türkiye’de tenfiz edilmek istenirse Türk mahkemesi, kararın verildiği yer kanunlarına göre usulüne uygun çağrı ve temsile ilişkin MÖHUK m. 54/1-ç’ye bakar. Tebligat yolları ve Türkiye’nin itirazları ayrıntısıyla İngiliz davaları için Türkiye’de tebligat ve delil toplama yazısında.

İkincisi tenfizdir. Birleşik Krallık mahkemesinin kararı Türkiye’de ancak yetkili Türk mahkemesinin tenfiz kararıyla icra edilebilir (MÖHUK m. 50/1). m. 54/1-a’nın aradığı şartlardan biri karşılıklılıktır: Türkiye ile kararın verildiği devlet arasında karşılıklılık esasına dayanan bir anlaşma ya da o devlette Türk mahkeme kararlarının tenfizine imkân veren bir kanun hükmü veya fiilî uygulama bulunmalıdır. Birleşik Krallık ile Türkiye arasında hukuk ve ticaret davalarındaki kararların genel olarak tanınmasını ve tenfizini düzenleyen bir antlaşma yoktur (çocuğu koruma tedbirleri ile çocuk nafakası kararları ise 1996 ve 2007 tarihli Lahey sözleşmelerine tabi olabilir, MÖHUK m. 1/2); 1931 Mukavelenamesi usule ve yalnızca bazı yargılama gideri kararlarına ilişkindir. Tenfiz usulü için ayrı bir rehber var: İngiliz mahkeme kararının Türkiye’de tenfizi.

Türk savcılığına şikâyet

5237 sayılı Türk Ceza Kanununun (TCK) 89. maddesinin birinci fıkrası, taksirle başkasının vücuduna acı vermeyi ya da sağlığının veya algılama yeteneğinin bozulmasına yol açmayı cezalandırır; ikinci ve üçüncü fıkralar, saydıkları ağır neticelerde cezayı artırır. m. 89/5’e göre soruşturma ve kovuşturma şikâyete bağlıdır; yalnız yaralama birinci fıkrayı aşıyor ve bilinçli taksirle işlenmişse şikâyet aranmaz. Şikâyet, zamanaşımı süresini geçmemek koşuluyla, şikâyet hakkı olan kişinin fiili ve failin kim olduğunu öğrendiği günden başlayarak altı ay içinde yapılmalıdır (m. 73/1 ve 73/2).

Ceza dosyası tazminat hakkında değil cezai sorumluluk hakkında karar verir; para, yukarıdaki hukuk yollarıyla istenir. Şikâyetten vazgeçmek hukuk yolunu da kapatabilir: kamu davası bu vazgeçme yüzünden düşer ve zarar gören vazgeçerken şahsi haklarından da vazgeçtiğini ayrıca açıklamışsa, artık hukuk mahkemesinde dava açamaz (m. 73/7).

Dosyayı Liverpool’dan, Glasgow’dan ya da Cardiff’ten yürütmek

Türkiye’deki temsil vekâletnameye dayanır. Türk vatandaşı olan hasta vekâletnameyi Londra Büyükelçiliğinde ya da Londra, Edinburgh veya Manchester Başkonsolosluklarında düzenletebilir; yabancı memleketlerde noterlik işlerini konsoloslar görür (1512 sayılı Noterlik Kanunu m. 191). Konsoloslukta işlem için T.C. kimlik numarasını ve nüfus kaydındaki adı hazır bulundurmak eşleştirmeyi kolaylaştırır. Vekâletname Birleşik Krallık’ta bir noter ya da solicitor önünde de imzalanabilir: gov.uk’e göre resmî Birleşik Krallık belgesi olmayan belgeler, noter ya da solicitor gibi bir Birleşik Krallık kamu görevlisince onaylanmışsa tasdik edilebilir; apostil şerhini, Birleşik Krallık’ın her bölümünden gelen belgeler için, Birleşik Krallık Dışişleri Bakanlığına (FCDO) bağlı Legalisation Office verir. HMK m. 74/1, açık yetki verilmemiş avukatın yapamayacağı işleri sayar; sulh, alternatif uyuşmazlık çözüm yollarına başvurma, davadan feragat ve karşı tarafı ibra bunlar arasındadır. Vekâletname bu yüzden özenle yazılmalıdır. Ayrıntılı adımlar için: İngiltere’den Türkiye’ye vekâletname ve apostil.

İstanbul yıl boyunca UTC+3’tedir. Londra, İngiliz yaz saati (BST) döneminde iki, kışın (GMT) üç saat geridedir. Birleşik Krallık’ta saatler mart ve ekimin son pazar günü değişir, Türkiye’de değişmez; görüşmeler ve arabuluculuk toplantıları yılda iki kez kayan bu farka göre ayarlanır. Tazminatın Birleşik Krallık’taki vergisi, oradaki özel sağlık sigortası ya da Birleşik Krallık’ta paralel bir dava, orada yetkili danışmanın konusudur.

Lex Lata bu dosyalarda ne yapar?

Lex Lata, İngiltere, Galler, İskoçya ve Kuzey İrlanda’da yaşayan hastaları kliniklere, özel hastanelere, hekimlere, diş hekimlerine ve sağlık turizmi aracı kuruluşlarına karşı Türk hukukuna dayanan taleplerinde temsil eder. İş Türkçe ya da İngilizce, e-posta ve görüntülü görüşmeyle yürür: Türkiye’deki dosyanın istenmesi ve incelenmesi, Birleşik Krallık kayıtlarının yeminli Türkçe tercümesinin ayarlanması, vekâletnamenin hazırlanması, arabuluculukta ve Türk mahkemelerinde temsil. Birleşik Krallık hukuku konusunda görüş verilmez; hastanın orada bir solicitor’ı varsa Lex Lata onunla birlikte çalışabilir. Büroya iletişim sayfasından ulaşabilirsiniz. Birleşik Krallık’ta yaşayanlar için genel rehber bu dizideki diğer yazıları listeler; sitedeki sağlık hukuku hizmet sayfası ve sağlık turizmi rehberi ek bilgi verir.