Sağlık Turizmi Aracı Kuruluşunun Hukuki Konumu: Yetki Belgesi ve Sorumluluğun Paylaştırılması

Sağlık turizminde klinik ile aracı kuruluş iki farklı merciden yetki belgesi alır ve sorumlulukları paylaşılmaz, bölüştürülür. 26 Nisan 2025 tarihli ve 32882 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan Uluslararası Sağlık Turizmi ve Turistin Sağlığı Hakkında Yönetmelik’in 5. maddesinin birinci fıkrası her ikisi için de yetki belgesini zorunlu tutar; ancak belgeyi sağlık tesisi için Bakanlık, aracı kuruluş için USHAŞ düzenler. 6. maddenin üçüncü fıkrası ise sorumluluğu aralarında sunulan hizmetin türüne bağlı olarak dağıtır. Yönetmeliğin çözmediği her şey — rücu, tazmin, veri sorumlusu sıfatı, belge askıya alındığında ne olacağı — Türk Borçlar Kanunu’na ve tarafların sözleşmeye yazdıklarına kalır.

Bu, ticari tarafların beklediğinden dar bir çerçevedir ve aradaki fark teorik değildir. Burası sağlık turizminin, hasta tarafındaki soruların ele alındığı Türkiye’de sağlık turizmi hukuki rehberinin bir kat altında kalan alanıdır: hastanın ne yapabileceği değil, iki işletmenin düzenlenmiş bir faaliyeti kendi aralarında nasıl böldüğü.

İki Belge, İki Merci

2025 Yönetmeliği, 17. maddesiyle 2017 tarihli metni bütünüyle yürürlükten kaldırdı ve yetkilendirme mimarisini bir ayrım üzerine yeniden kurdu. Sağlık tesisi için yol il veya ilçe sağlık müdürlüğü ve EKİP sistemi üzerinden ilerler; aracı kuruluş için yol doğrudan USHAŞ’a çıkar, kendi başvuru eki ve kendi yerinde incelemesiyle.

USHAŞ’ın konumu özel bir belgelendirme kuruluşununki gibi değildir. Şirket, 663 sayılı Kanun Hükmünde Kararname’nin ek 2. maddesiyle kurulmuştur; aynı maddenin ikinci fıkrasının (a) bendi, uluslararası sağlık hizmetleri alanında aracılık faaliyeti gösteren kurumlara yetki belgesi vermeyi şirketin ilk sayılan faaliyet konusu olarak gösterir. Beşinci fıkra ise hisselerin tamamını Hazine ve Maliye Bakanlığına bırakırken oy, yönetim, temsil ve denetim haklarını Sağlık Bakanlığına verir. Ticari muhatap aracı kuruluşu kimin denetlediğini sorduğunda dürüst cevap, kanuni bir görevle hareket eden bir kamu sermayeli şirkettir.

Faaliyetin dış sınırını 3359 sayılı Sağlık Hizmetleri Temel Kanunu çizer. Şubat 2024’te değiştirilen ek 11. maddenin birinci fıkrası, sağlık hizmeti sunumu ile ilgili tüm iş ve işlemlerin Sağlık Bakanlığınca denetleneceğini söyler ve tam bu sektör için yazılmış bir cümle ekler: bu hüküm uluslararası sağlık turizmi kapsamındaki her türlü kuruluşun faaliyetlerini de kapsar. Aynı maddenin ikinci fıkrası, olağanüstü durumlarda mesleğini icraya yetkili kişilerce acil sağlık hizmeti ulaşana kadar verilecek hizmeti dışarıda bırakmak kaydıyla, ruhsatsız veya yetkisiz olarak sağlık hizmeti veren veya verdirenleri bir yıldan üç yıla kadar hapis ve adli para cezası ile cezalandırır. “Verdirenler” ibaresi, aracı kuruluşu klinik karar alanına yaklaştıran her düzenlemenin iyimserlikle değil dikkatle okunmasını gerektirecek kadar geniştir. Kanunda yazılı idari para cezası tutarları yürürlük tarihindeki nominal tutarlardır; uygulanacak güncel tutar için ilgili yılın yeniden değerleme tebliğine bakılması gerekir.

Yetki belgesi bir kez alınıp dosyaya kaldırılan bir evrak da değildir. 9. maddenin birinci ve ikinci fıkraları, kuruluşları EK-2’de yer alan performans kriterlerine göre yılda en az bir kez değerlendirmeye tabi tutar; kısmen yeterli veya yetersiz bulunan kuruluşa üç ay içinde kontrol değerlendirmesi yapılır, eksiklik yine giderilmezse yetki belgesi kısmen yeterlilik hâlinde üç ay, yetersizlik hâlinde altı ay süreyle askıya alınır ve askı süresinin bitiminden itibaren üç ay içinde yapılan ikinci kontrolde de sonuç alınamazsa belge iptal edilir. 16. madde bunun yanına ayrı sebepler ekler: kayıtların gereği gibi tutulmaması altı ay askıya, aynı fiilin bir yıl içinde tekrarı iptale yol açar; son bir yıl içinde sağlık turizmi kapsamında faaliyet göstermemiş kuruluşun belgesi de iptal edilir ve iptalden sonra bir yıl boyunca yeni belge düzenlenmez. Ticari muhatabın belgesinin bugün geçerli olması, sözleşme süresince geçerli kalacağı anlamına gelmez; sözleşmenin bu ihtimali kendi başına düzenlemesi gerekir.

Madde 6/3 Neyi Paylaştırır, Neyi Açık Bırakır

6. maddenin üçüncü fıkrası bütün çerçevenin ekseni ve bir cümle ile bir ekten ibarettir:

Uluslararası sağlık turistinin ülkemizde bulunduğu süre içinde alacağı sağlık hizmeti ve aracılık hizmetlerinden sağlık tesisi ve aracı kuruluş, sunulan hizmetin türüne bağlı olarak sorumludur. Sunulan sağlık hizmeti sonrası ortaya çıkabilecek komplikasyon ve tıbbi kötü uygulamalar da bu sorumluluk kapsamındadır.

Buradan üç sonuç çıkar. Birincisi, ölçüt işlevseldir: hastayı kimin kaydettiği değil, her bir tarafın fiilen neyi sunduğu belirleyicidir. İkincisi, ikinci cümle sorumluluğu taburculuk sonrasına da taşır; dolayısıyla havalimanı transferinde biten bir hizmet listesi eksik yazılmıştır. Üçüncüsü — ve tarafların en sık atladığı nokta budur — fıkra, klinik ile aracı kuruluş arasındaki rücu ilişkisi hakkında tek kelime etmez. Hüküm dışa dönüktür. Zararın nihayetinde kimin üzerinde kalacağı sorusu sözleşme hukukuna aittir ve bu paylaştırmanın kaleme alınması ticari sözleşmeler disiplininin içindedir.

Fıkranın yanında duran iki işletmesel hüküm, riski kliniklerin beklemediği bir yöne kaydırır. 6. maddenin birinci fıkrasının (e) bendi, sağlık tesisinin aracı kuruluşça yerine getirilmesi gereken faaliyetlerde yetki belgesi olmayan kişi ve kuruluşlardan hizmet almasını yasaklar. Bu hüküm, karşı tarafın idari statüsünü kliniğin kendi uyum sorunu hâline getirir; belge doğrulamasının sözleşmeye tek seferlik bir evrak kontrolü olarak değil, süregelen bir taahhüt olarak yazılması gerekmesinin sebebi de budur. Aynı maddenin ikinci fıkrasının (c) bendi ise uluslararası sağlık turizmi hizmetlerinde görevlendirilen personelin aynı anda ikiden fazla aracı kuruluşta çalışamayacağını söyler; münhasırlık ve gizlilik hükümleri yazılırken bu personel kısıtının gözden kaçırılması sık rastlanan bir eksikliktir.

Genel Hükümlerin Boşluğu Doldurduğu Yer

Yönetmelik rücu konusunda sustuğu için işi 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu görür. Aracı kuruluşun üstlendiği edim bir iş görme borcudur ve 502. maddenin ikinci fıkrası, vekâlete ilişkin hükümlerin niteliklerine uygun düştükleri ölçüde Kanun’da düzenlenmemiş iş görme sözleşmelerine de uygulanacağını söyler. Buradan sonrası şöyle işler:

• Bizzat ifa ve alt vekâlet. 506. maddenin birinci fıkrası vekili bizzat ifa ile yükümlü kılar; ancak yetki verilmişse ya da durumun zorunlu veya teamülün mümkün kıldığı hâllerde işi başkasına yaptırabilir. İkinci ve üçüncü fıkralar sadakat ve özen borcunu, benzer alanda iş ve hizmetleri üstlenen basiretli bir vekilin göstermesi gereken davranış ölçütüne bağlar. Bu ölçüt ticari ilişkide 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nun 18. maddesinin ikinci fıkrasıyla pekişir: her tacir, ticaretine ait bütün faaliyetlerinde basiretli bir iş adamı gibi hareket etmek zorundadır.
• Alt yüklenici zinciri. 507. madde keskin bir ayrım yapar. Yetkisi olmadığı hâlde işi başkasına gördüren vekil, onun fiilinden kendisi yapmış gibi sorumludur; yetkiliyse yalnızca seçmede ve talimat vermede özen göstermekle yükümlüdür. Sözleşmenin alt yükleniciye izin verip vermediği bu yüzden matbu bir kayıt değildir.
• Yardımcı kişiler. 116. maddenin birinci fıkrası borçluyu, yardımcılarının işi yürüttükleri sırada diğer tarafa verdikleri zarardan sorumlu tutar. İkinci fıkra bu sorumluluğun önceden yapılan anlaşmayla tamamen veya kısmen kaldırılmasına izin verir. Üçüncü fıkra ise, uzmanlığı gerektiren bir hizmet, meslek veya sanat ancak kanun ya da yetkili makamlar tarafından verilen izinle yürütülebiliyorsa böyle bir anlaşmayı kesin olarak hükümsüz sayar. Birinci fıkrayı üçüncüsünden ayrı okumak, kendine güvenen bir görüş ve uygulanamayan bir sözleşme hükmü üretir.
• İspat yükü. 112. madde, borç hiç veya gereği gibi ifa edilmediğinde borçluyu, kendisine hiçbir kusurun yüklenemeyeceğini ispat etmedikçe zararı gidermekle yükümlü tutar. Bu kusur karinesi, ifanın nasıl yürüdüğünü belgeleyen tarafın elini güçlendirir; hizmet akışının, talimatların ve teslim anlarının yazılı iz bırakacak şekilde kurgulanması bu yüzden sözleşmenin ispat tarafına ait bir tercihtir.
• Sona erme. 512. madde tarafların vekâleti her zaman sona erdirmesine imkân tanır, ancak uygun olmayan zamanda sona erdireni diğer tarafın zararını gidermekle yükümlü kılar. Bildirimsiz fesih hakkı tanıyan bir kayıt bu hükmü ortadan kaldırmaz.

Baştan karşılanması gereken bir nitelendirme sorunu daha vardır. Aracı kuruluş belirli bir klinik için tanımlı bir bölgede sürekli olarak sözleşme aracılığı yapıyorsa, ilişki Türk Ticaret Kanunu’nun 102. maddesinin birinci fıkrasındaki acente tanımına yaklaşabilir. Bunun sonucu, sona ermede 122. maddedeki denkleştirme isteminin tartışılabilir hâle gelmesidir; aynı maddenin dördüncü fıkrası bu haktan önceden vazgeçilemeyeceğini ve istemin sona ermeden itibaren bir yıl içinde ileri sürülmesi gerektiğini söyler. Öte yandan 102. maddenin üçüncü fıkrası taşıma, deniz ticareti, sigorta ve turizm gibi alanlara ilişkin özel düzenlemeleri açıkça saklı tutar; dolayısıyla burada hiçbir şey kendiliğinden gerçekleşmez ve nitelendirme somut sözleşme şartlarına bağlıdır. Ancak bu, dağıtım ağları için distribütörlüğün sonlandırılması ve denkleştirme tazminatı incelemesinde ayrıntısıyla haritalanan riskin ta kendisidir ve bu riske hiç değinmeden yazılan bir sağlık turizmi sözleşmesi kör yazılmıştır.

Tanıtım: Çerçevenin En Dar Alanı

2025 Yönetmeliği’nin 13. maddesinin birinci fıkrası, Sağlık Hizmetlerinde Tanıtım ve Bilgilendirme Faaliyetleri Hakkında Yönetmelik hükümlerini hem sağlık tesisine hem aracı kuruluşa uygular. Bu atfın hedefi değişmiştir: anılan 29 Temmuz 2023 tarihli Yönetmelik, 12 Kasım 2025 tarihli ve 33075 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan yeni Sağlık Hizmetlerinde Tanıtım ve Bilgilendirme Faaliyetleri Hakkında Yönetmeliğin 13. maddesinin birinci fıkrasıyla yürürlükten kaldırılmış, ikinci fıkrasıyla da mülga Yönetmeliğe yapılan atıfların yeni Yönetmeliğe yapılmış sayılacağı hükme bağlanmıştır. Yeni metnin 2. maddesinin birinci fıkrası, sağlık meslek mensupları ve özel sağlık kuruluşlarının yanında uluslararası sağlık turizmi aracı kuruluşlarını da kapsamında adıyla sayar.

Ticari açıdan üç kural belirleyicidir. 5. maddenin birinci fıkrasının giriş cümlesi, sağlık hizmet sunumunda örtülü veya açık reklamın yapılmasını ve yaptırılmasını yasaklar; işi dışarıya vermek sorumluluğu ortadan kaldırmaz. Aynı fıkranın (f) bendi, tanıtım ve bilgilendirmelerin hastayı sağlık meslek mensubuna veya sağlık kuruluşuna doğrudan ya da dolaylı biçimde yönlendirecek içerikte olmasını yasaklar; (g) bendi ise danışmanlık ve bilgilendirme gibi sebeplerle yayın ve iletişim kanalları vasıtasıyla belirli bir sağlık meslek mensubuna ve sağlık tesisine yönlendirme yapılmasını yasaklar. İkinci fıkra, ilkelere aykırı tanıtımı paylaşanları yapanlarla aynı derecede sorumlu tutar; bu, olağan sosyal medya faaliyetini doğrudan risk alanının içine sokar.

8. madde ise sağlık turizmi sektörü için ayrı bir rejim kurar ve bu rejim genel kurallardan daha katı değil, daha esnektir. Yurt dışına yönelik ayrı bir internet sitesi veya sosyal medya hesabı üzerinden, Türkçe hariç resmî dillerde sponsorlu tanıtım yapılabilir; yetki belgesinin bu mecrada yayımlanması zorunludur; Türkiye’de yaşayan kişiler nezdinde talep oluşturmak yasaktır ve otomatik hedef kitle tanımlamalarının kapatılması gerekir; 8. maddenin üçüncü fıkrası, birinci fıkranın (a) ve (g) bentleri kapsamında hareket eden sağlık tesisi ve aracı kuruluş için indirim, kampanya ve rekabetçi fiyat duyurularına izin verir. Aracı kuruluş bakımından (g) bendi, ilgili mevzuatında tanımlanan aracı kuruluş hizmetleriyle sınırlı kalmak, sağlık hizmet sunumunu çağrıştırmamak ve sağlık tesisi izlenimi vermemek kaydıyla sponsorlu tanıtıma izin verir; (ğ) bendi ise hizmetin ilgili sağlık tesisince verildiğini ve kendisinin sağlık tesisi olmadığını belirtmek kaydıyla aracılık ettiği hizmeti, tesis isimlerini ve tesisin resmî internet sitesini bilgi amaçlı paylaşmasına imkân tanır. (h) bendi, aracı kuruluşun URL adresinin ticari unvanını, işletme adını veya bunların kısaltmasını taşımasını zorunlu kılar.

Yaptırımlar 12. maddededir. Sağlık tesisleri ile uluslararası sağlık turizmi aracı kuruluşları hakkında, 3359 sayılı Kanunun ek 11. maddesinin beşinci fıkrasına istinaden, Ek-2’de yer alan Tanıtım ve Bilgilendirme Faaliyetleri İdari Yaptırım Formunda belirtilen idari yaptırımlar uygulanır (m.12/1(a)). Tanıtımın yetkisiz, izinsiz veya ruhsatsız sağlık hizmeti sunumuna dayandığı tespit edilirse, (d) bendi uyarınca Reklam Kurulunca değerlendirilmek üzere Ticaret Bakanlığına bildirim yapılır ve Cumhuriyet başsavcılığına suç duyurusunda bulunulur.

Veri, Kayıt ve Hastayla Birlikte Yürüyen Evrak

Aracı kuruluş kimlik belgeleri, tedavi planları ve yazışmalar taşır; bunların tamamı sağlık verisidir. 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu’nun 6. maddesinin birinci fıkrası uyarınca sağlık verisi özel nitelikli kişisel veridir; üçüncü fıkra işlenmesini kural olarak yasaklayıp sayılı hâllere bağlar, dördüncü fıkra ise ayrıca Kurul tarafından belirlenen yeterli önlemlerin alınmasını şart koşar. Ticari paylaşımı belirleyen hüküm 12. maddenin ikinci fıkrasıdır: veriler veri sorumlusu adına başka bir gerçek veya tüzel kişi tarafından işleniyorsa, güvenlik tedbirlerinin alınmasında veri sorumlusu o kişilerle birlikte müştereken sorumludur. Veri sorumlusu ile veri işleyen sıfatını zımnî bırakan bir sözleşme, aslında müşterek bir sorumluluğu dağıtmadan bırakmaktadır.

Yönetmeliğin kendi kayıt yükümlülükleri buna paralel işler. 8. maddenin dördüncü fıkrası her iki tarafa HealthTürkiye Portalına üye olma ve verileri tam, doğru ve güncel girme yükümlülüğü getirir; beşinci fıkra sağlık turizmi amacıyla kurulan yurt içi ve yurt dışındaki tüm hizmet birimlerinin Portal üzerinden bildirilmesini arar; altıncı fıkra ise aracı kuruluşun uluslararası sağlık turizmi hizmetlerinde görevlendirdiği bütün personeli — en az biri sorumlu personel olmak üzere — Portala kaydetmesini zorunlu tutar. Faturalama tarafında 12. maddenin birinci fıkrasının (b) bendinin (1) numaralı alt bendi, aracı kuruluşu konaklama, ulaşım, transfer, tercümanlık ve danışmanlık ücretlerinin ayrıntılı dökümünü talep hâlinde bedelsiz vermekle yükümlü kılar. Fiyat serbestisi de sınırlıdır: 11. maddenin birinci fıkrası uluslararası sağlık turizmi kapsamında sunulan sağlık hizmetinin bedelinin Bakanlıkça belirleneceğini, ikinci fıkra ise tesisin bu tarifeye uymak zorunda olduğunu söyler. Aracı kuruluşun her şey dâhil tek bir rakam vermesine izin veren bir sözleşmenin, iki bileşeni ayrıştırılabilir tutması gerekir.

Son olarak seyahat ayağı. 6. maddenin ikinci fıkrasının (a) bendi konaklama, ulaşım ve transferin 1618 sayılı Seyahat Acentaları ve Seyahat Acentaları Birliği Kanunu kapsamındaki yetkili seyahat acentaları vasıtasıyla yerine getirilmesini arar. Anılan Kanun’un 4. maddesi Türkiye’de seyahat acentalığı faaliyeti için Kültür ve Turizm Bakanlığından işletme belgesi almayı zorunlu kılar; 3. maddesi ise acentaları gruplara ayırır ve (A) grubu acentaların bütün seyahat acentalığı hizmetlerini görebileceğini belirtir. Bendin devamındaki cümle alternatifi verir: aracı kuruluş yetkili seyahat acentası ise bu hizmetleri bizzat yürütebilir. İki yoldan hangisinin geçerli olduğu, belgesiyle birlikte sözleşmeye kaydedilmesi gereken bir olgudur.

Bütün bu iplikler tek bir noktada birleşir. Yönetmelik iki tarafı ayrı ayrı yetkilendirir, sorumluluklarını işlevine göre böler ve ticari sonuçları taraflara bırakır. Böyle bir ilişkiyi incelemek, hizmet listesini bir sorumluluk haritası gibi okumayı, yetki belgesini süregelen bir şart gibi denetlemeyi ve iki belgeden birinin askıya alındığı günü baştan düzenlemeyi gerektirir — sağlık hukuku ile olağan ticari sözleşme tekniğinin kesiştiği bu iş, ilişki işlemeye başladıktan sonra baştan yapmaktan çok daha zordur.

Yukarıdaki yetki belgesi ve sözleşme soruları, sağlık turizmi düzenleyici uyum başlığı altında anlatılan çerçevenin içinde yer alır.