Yenilik ve buluş basamağı, 20 ve 10 yıllık süreler, zorunlu araştırma raporu, PCT ve EPC yolu ve yıllık ücret rejimi bu yazıda.
İki Hak, Tek Kanun, Tek Kurum
6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu’nun dördüncü kitabı patent ve faydalı modele ayrılmıştır. İkisi için de Türk Patent ve Marka Kurumu’na başvurulur, ikisi de aynı malzemeden — tarifname, istemler ve gerekiyorsa resimler — kurulur ve ikisi de sahibine, buluşu Türkiye’de kullanan üçüncü kişilere karşı ileri sürülebilecek tescilli bir hak verir.
Aradaki fark bir derece farkı değildir. Başvuru sahibinin neyi ispat etmek zorunda olduğu, hakkın ne kadar yaşayacağı, hangi konulara ulaşabileceği ve verildikten sonra nasıl saldırıya uğrayacağı farklıdır. Bu dört değişken başvuru anında belirlenir ve bir rakip ortaya çıktığında çoğu artık değiştirilemez durumdadır. Türkiye pazarına ürün getiren ya da bir teknolojiyi Türk üreticiye lisanslayan şirket için bu tercih, şirket türü seçimi kadar dikkat ister.
Sınai mülkiyet çerçevesi son yıllarda hareket hâlinde. 2025 idari iptal rejimine ilişkin yazımız patenti değil markayı etkileyen bir değişimi anlatır; ama sistemin ne kadarının artık mahkeme dosyası yerine idari usul üzerinden yürüdüğünü göstermesi bakımından öğreticidir. Patent ve faydalı model kendi usul mantığını korumuştur; aşağıda o mantık anlatılıyor. Fikri mülkiyet çalışma alanımız her iki sicili de kapsar.
Buluşu yapan bir çalışansa aynı Kanun işveren ile çalışan arasına bir bildirim ve hak talebi usulü koyar; bunu hizmet buluşları ve dört aylık hak talebi süresi yazımızda ele aldık.
Yenilik İkisinde de Aranır, Buluş Basamağı Yalnızca Patentte
Kanun’un 82 nci maddesinin birinci fıkrası patentlenebilirlik ölçütünü koyar: teknolojinin her alanındaki buluşlara, yeni olması, buluş basamağı içermesi ve sanayiye uygulanabilir olması şartıyla patent verilir. 83 üncü madde bu unsurların her birini tanımlar. Tekniğin bilinen durumuna dâhil olmayan buluş yenidir; tekniğin bilinen durumu ise başvuru tarihinden önce dünyanın herhangi bir yerinde yazılı veya sözlü tanıtım yoluyla ortaya konulmuş, kullanılmış ya da başka herhangi bir biçimde açıklanmış, toplumca erişilebilir her şeyi kapsar. Ülke sınırı yoktur, ortam sınırı yoktur. Başka bir ülkedeki fuar gösterimi de sayılır.
Buluş basamağı m.83/4’te tanımlanır: buluş, tekniğin bilinen durumu dikkate alındığında ilgili teknik alandaki uzmana göre aşikâr olmamalıdır.
İki hakkın yolları m.142/1’de ayrılır. Faydalı model, m.83/1 anlamında yeni olan ve m.83/6 kapsamında sanayiye uygulanabilen buluşlar için verilir. Buluş basamağı şartlar arasında yer almaz. Deneyimli bir mühendisin zorlanmadan ulaşabileceği bir iyileştirme, başvuru tarihinden önce birebir aynısı bulunmadığı sürece geçerli bir faydalı modeli taşıyabilir.
Bir incelik yalnızca faydalı modele özgüdür. m.142/2 uyarınca faydalı modelin yenilik değerlendirmesinde buluş konusuna katkı sağlamayan teknik özellikler dikkate alınmaz. İstemleri tesadüfi ayrıntıyla doldurmak, buluşun özünde bulunmayan bir yeniliği yaratmaz.
Faydalı Modelin Kapsayamadığı Konular
Patent için geçerli istisnalar faydalı model için de geçerlidir; üzerine birkaçı daha eklenir.
m.82/2, hiç buluş sayılmayan konuları sıralar: keşifler, bilimsel teoriler ve matematiksel yöntemler; zihni faaliyetler, iş faaliyetleri veya oyunlara ilişkin plan, kural ve yöntemler; bilgisayar programları; estetik niteliği bulunan mahsuller ile edebiyat, sanat ve bilim eserleri; bilginin sunumu. Fıkranın son cümlesi istisnayı daraltır: yalnızca bu konu veya faaliyetlerin kendisi patentlenebilirliğin dışında kalır. Yazılımla kontrol edilen teknik bir sürecin patentlenebilir kalması, programın kendisinin ise korunmaması bu yüzdendir.
m.82/3 ise kimi buluşları hukuk politikası gerekçesiyle patent dışı bırakır: kamu düzenine veya genel ahlaka aykırı buluşlar; mikrobiyolojik işlemler hariç bitki çeşitleri ve hayvan ırkları ile esas olarak biyolojik üretim işlemleri; insan veya hayvan vücuduna uygulanacak teşhis yöntemleri ile cerrahi yöntemler dâhil tüm tedavi yöntemleri; insan bedeninin ve gen dizisinin sadece keşfi; insan klonlama ve benzeri işlemler. Bu yöntemlerde kullanılan ürünler, özellikle madde ve terkipler, m.82/6 gereği patentlenebilir kalır.
m.142/3 buna yalnızca faydalı model için dört istisna daha ekler:
- kimyasal ve biyolojik maddeler, kimyasal ve biyolojik usuller ve bu usullerle elde edilen ürünler;
- eczacılıkla ilgili maddeler ve usuller ile bu usullerle elde edilen ürünler;
- biyoteknolojik buluşlar;
- usuller ve bu usuller sonucu elde edilen ürünler.
Başvuru sahiplerini en çok şaşırtan sonuncusudur. Türkiye’de hiçbir teknik alanda bir usul istemi faydalı modelle korunamaz. Kimya, ilaç, biyoteknoloji ve proses mühendisliği için iki hak arasında seçim sorunu hiç doğmaz: açık olan tek kapı patenttir.
Yirmi Yıl ve On Yıl, Başvuru Tarihinden Sayılır
m.101/1 iki süreyi tek cümlede koyar: başvuru tarihinden başlamak üzere patentin koruma süresi yirmi, faydalı modelin koruma süresi on yıldır ve bu süreler uzatılamaz.
Bundan iki sonuç çıkar. Birincisi, saat belgenin verildiği gün değil başvuru günü işlemeye başlar. Tescil sürecinde geçen her ay, hakkın icra edilebilir ömründen düşülen bir aydır; erken kesinlik isteyen başvuru sahiplerinin bazen tartışmak yerine daha dar bir istem takımına razı olmasının sebeplerinden biri budur.
İkincisi, on yıllık faydalı model süresi yenilenebilir bir ruhsat değildir. Biter. Bir ürün hattının on beş ya da yirmi yıl piyasada kalması bekleniyorsa faydalı model, ticari değer bitmeden çok önce sona erebilecek bir koruma satın alır; buluş o noktada yeniden başvuruya konu edilemez, çünkü kendi yayımı ve kullanımı yoluyla çoktan tekniğin bilinen durumuna girmiştir.
Ürün döngüsü üç ila yedi yılsa — parça, kalıp ve aparat, ambalaj formatı ve mekanik aksesuarda yaygın olan budur — on yıllık süre gerçek bir kısıt değildir. Ürünün beklenen ticari ömrünü iki süreyle karşılaştırmak, ilk başvurudan sonra değil önce yapılmalıdır.
Araştırma Raporu ve İnceleme: İki Ayrı Yol
Patent yolu bir araştırma raporundan ve esasa ilişkin bir incelemeden geçer. Ana hatlarıyla: başvuru sahibi araştırma talebini başvuru tarihinden itibaren on iki ay içinde yapar — bildirim gelmez, süre başvurunun kendisinden işler (m.96/1; m.96/4 Cumhurbaşkanı’na bu süreyi yarısına kadar indirme yetkisi verir); başvuru, başvuru tarihinden ya da varsa rüçhan tarihinden itibaren on sekiz ayın dolmasıyla yayımlanır (m.97/1); inceleme ise, araştırma raporunun başvuru sahibine bildirildiği tarihten itibaren üç ay içinde ücreti ödenerek talep edilir (m.98/1). Kanun’un sabitlediği tarih budur ve bu tarih raporun Bültende yayımlandığı tarihle aynı olay değildir: m.96/2 başvuru sahibine bildirimi ve Bültende yayımı iki ayrı adım olarak düzenler. Bu sürelerden birinin kaçırılması başvurunun geri çekilmiş sayılması sonucunu doğurur. Uzman ardından yenilik, buluş basamağı ve sanayiye uygulanabilirliği inceler; karar öncesinde başvuru sahibine görüş ve değişiklik için bildirim yapabilir, ancak m.98/3 bu bildirimlerin sayısını üçle sınırlar. Patentin verilmesi kararı Bültende yayımlandıktan sonra üçüncü kişiler altı ay içinde Kurum nezdinde itiraz edebilir (m.99/1).
m.143’ün düzenlediği faydalı model yolu farklı işler. Buluş basamağı şart olmadığı için buna ilişkin bir esas incelemesi yoktur. Ama araştırma raporu zorunludur. m.143/5 uyarınca başvuru sahibi, başvuruyla birlikte ya da başvurunun şeklî şartlara uygun olduğunun veya eksikliklerin giderildiğinin bildirildiği tarihten itibaren iki ay içinde ücretini ödeyerek araştırma talebinde bulunur. Aksi hâlde başvuru geri çekilmiş sayılır. 6769 sayılı Kanun Ocak 2017’de yürürlüğe girmeden önce Türkiye’de hiçbir tekniğin bilinen durumu araştırması yapılmadan faydalı model alınabiliyordu; bu artık mümkün değildir ve değişiklik sicilin kalitesini gözle görülür biçimde artırmıştır.
Rapor başvuru sahibine bildirilir ve Bültende yayımlanır (m.143/6). m.143/8 uyarınca raporun yayımından itibaren üç ay içinde başvuru sahibi raporun içeriğine itiraz edebilir, üçüncü kişiler görüş bildirebilir. Kurum raporu, varsa itiraz ve görüşlerle birlikte değerlendirir ve karar verir. Belgenin verilebilmesi için değişiklik gerekiyorsa m.143/10 bunun için bildirimden itibaren iki ay tanır.
İki nokta vurgulanmaya değer. m.143/11, faydalı model verildikten sonra 99 uncu maddedeki itiraz usulünün işletilemeyeceğini söyler: tek yol mahkemeden hükümsüzlük talep etmektir ve bu da sicil pratiğinin değil patent uyuşmazlıkları alanının konusudur. m.143/13 ise faydalı modelin verilmiş olmasının geçerliliği ve yararlılığı konusunda Kurumca garanti verildiği biçiminde yorumlanamayacağını ve Kurumun sorumluluğunu doğurmayacağını belirtir. Faydalı model belgesi tescilli bir haktır; sağlamlık belgesi değildir.
Mahkemedeki hükümsüzlük davasının sebepleri m.144/1’de sayılır: buluşun m.142’deki şartları taşımaması, yeterince açıklanmamış olması, başvurunun ilk hâlinin kapsamının aşılması ve belge sahibinin faydalı model isteme hakkına sahip olmaması. Dava, koruma süresi boyunca ya da hakkın sona ermesini izleyen beş yıl içinde, sicilde faydalı model sahibi olarak kayıtlı kişiye karşı açılır (m.144/3). Menfaati olan herkes, Cumhuriyet savcıları ve ilgili kamu kurumları davayı açabilir (m.144/2). Hükümsüzlük sebebi yalnızca bazı istemlere ilişkinse mahkeme kısmi hükümsüzlüğe karar verir; bir istemin kısmen hükümsüzlüğüne ise karar verilemez (m.144/5).
Kanun iki yol arasında geçişi de öngörür. m.143/6, m.104/1’e göre yapılan araştırma talebine atıf yapar; m.104 ise dönüştürme hükmüdür. İşlemleri devam eden bir patent başvurusu faydalı model başvurusuna dönüştürülebilir; faydalı model başvurusu ise en geç araştırma raporunun bildirim tarihini izleyen üç aylık sürenin bitimine kadar patent başvurusuna dönüştürülebilir (m.104/2). Dönüştürülmüş bir başvuru için ikinci bir dönüştürme talebi işleme alınmaz (m.104/5) ve m.145/2, aynı buluş için aynı kişiye aynı kapsamda hem patent hem faydalı model verilmesini zaten yasaklar. Başvuruda değişiklik ayrı bir hükümde, m.103’te düzenlenir. Dönüştürmenin bir dosyada işe yarayıp yaramayacağı, başvurunun hangi aşamada olduğuna ve araştırmanın ne çıkardığına bağlıdır.
Yabancı Başvuru Sahibi İçin Türkiye’ye Giriş Yolları
Türkiye Paris Sözleşmesi’ne, Patent İşbirliği Antlaşması’na (PCT) ve Avrupa Patent Sözleşmesi’ne (EPC) taraftır; Kanun’un 83 üncü maddesinin üçüncü fıkrası üçünü de tekniğin bilinen durumu tanımında yansıtır.
Rüçhan. Yurt dışındaki ilk başvuru, on iki aylık Paris süresi içinde rüçhan talepli bir Türkiye başvurusuna dayanak olur (m.93/1). Yenilik değerlendirmesinde Türkiye başvuru tarihi değil rüçhan tarihi esas alınır (m.93/7). Ürünü Türkiye’de açılan ulusal veya uluslararası bir sergide ya da Paris Sözleşmesi’ne taraf bir ülkede açılan resmî ya da resmî olarak tanınan uluslararası sergide teşhir eden kişi de teşhir tarihinden itibaren on iki ay içinde sergi rüçhanından yararlanır (m.93/6); bu hüküm de patent ve faydalı model için ortaktır.
PCT ulusal aşama. Türkiye’yi belirleyen bir uluslararası başvuru, rüçhan tarihinden — rüçhan yoksa uluslararası başvuru tarihinden — itibaren otuz ay içinde Kurum nezdinde ulusal aşamaya girer. Bu sürenin nereden geldiği konusunda kesin olmak gerekir: Kanun’un kendisi bir süre koymaz. m.83/3-(a), PCT’nin 22 ve 39 uncu maddelerine göre “yönetmelikte belirtilen şartlara uygun olarak” ulusal aşamaya giren başvurulara atıf yapar; otuz ayı Kanun değil Uygulama Yönetmeliği belirler. Aynı bent bu girişleri açıkça hem patent hem faydalı model başvurusu olarak tanır; dolayısıyla PCT, Türkiye’de faydalı model siciline ulaşmak için de kullanılabilir. Başvuru belgelerinin Türkçe çevirisi zorunludur.
Avrupa patenti. Türkiye EPC kapsamında belirlenebilen bir devlettir ve m.83/3-(b), EPC m.153/5’teki gereklilikleri sağlayan uluslararası başvuruya dayalı Avrupa patent başvurularını ve EPC m.79/2’ye göre Türkiye’nin belirlendiği ve belirleme ücretinin ödendiği Avrupa patent başvurularını tanır. Avrupa Patent Ofisi’nin patenti vermesinden sonra patentin, Yönetmelikte öngörülen sürede Türkçe çevirisi sunularak Türkiye’de geçerli kılınması gerekir; bu süre kaçırılırsa Avrupa patenti Türkiye’de hüküm doğurmaz. EPC yolu yalnızca patent üretir — Avrupa faydalı modeli diye bir şey yoktur.
Gözden kaçması kolay bir ayrıntı var. m.83/3, daha önce başvurulmuş ama sonra yayımlanmış başvuruları yenilik bakımından tekniğin bilinen durumuna dâhil ederken m.83/5 aynı belgeleri buluş basamağı değerlendirmesinin dışında tutar. Bir rakibin henüz yayımlanmamış önceki başvurusu bu yüzden yeniliği yıkabilir ama aşikârlık tartışmasına katkı yapmaz — kalabalık teknik alanlarda gerçek bir risk ve yalnızca yayımlanmış dosyalara bakmayan bir kullanım serbestisi (freedom-to-operate) araştırması yaptırmak için bir sebep.
Temsil, yabancı başvuru sahibi için bir kolaylık meselesi değildir. m.160/3 uyarınca yerleşim yeri yurt dışında bulunan kişiler Kurum nezdinde ancak sicile kayıtlı marka veya patent vekilleri tarafından temsil edilir; vekille temsil edilmeksizin asil tarafından gerçekleştirilen işlemler yapılmamış sayılır. Meseleyi somutlaştıran bu yaptırımdır: yabancı başvuru sahibinin doğrudan verdiği bir cevap yalnızca bir eksiklik bildirimi almaz, süreyi de durdurmaz. m.160/4’e göre vekil tayin edildiğinde tüm işlemler vekil tarafından yapılır ve vekile yapılan tebligat asile yapılmış sayılır. Mekanizma, yabancı marka sahipleri için rehberimizde anlattığımız marka usulüne benzer; başvuruda kayda geçen tebligat adresi sonraki her bildirimi yönetir.
Yıllık Ücret, Vade Tarihi İtibarıyla Sona Erme ve Dar Bir Telafi Penceresi
m.101/2 idame rejimini kurar. Yıllık ücretler koruma süresi boyunca ödenir: ilki başvuru tarihinden itibaren ikinci yılın sona erdiği tarihte, sonrakiler her yıl vadesinde. Vade tarihi, başvuru tarihine tekabül eden ay ve gündür. Ajanda kayıtları bu yüzden belge tarihine ya da tescil tarihine değil başvuru tarihine göre tutulmalıdır.
Ücret vadesinde ödenmezse m.101/3 vadeyi takip eden altı ay içinde ek ücretle ödemeye izin verir. Bu altı ayın sonunda hâlâ ödenmemişse m.101/4 uyarınca hak vade tarihi itibarıyla sona erer — ek sürenin sonu itibarıyla değil. Sona erme hak sahibine bildirilir ve Bültende yayımlanır; bildirimin en geç hakkın sona erdiği vade tarihinden başlayan bir yıllık sürenin bitimine kadar yapılması gerekir.
Hak sahibinin bu bildirim tarihinden itibaren iki ay içinde telafi ücretini ödeme imkânı vardır. Ödeme hakkı ödeme tarihi itibarıyla yeniden geçerli kılar ve bu durum Bültende yayımlanır. m.101/5 önemli bir kayıt ekler: yeniden geçerlilik, hakkın sona ermesi sonucunda üçüncü kişilerin kazandığı hakları etkilemez ve bu hakların kapsamı mahkeme tarafından belirlenir. Yayımlanan sona ermeye güvenerek teknolojiyi kullanmaya başlayan bir rakip, bunun yararını elinde tutabilir.
Yıllık ücret faydalı model için de işler; ancak dayanağı dolaylıdır ve açıkça yazılmaya değer. m.101/2 yalnızca “patent başvurusu veya patentin korunması için” gerekli ücretlerden söz eder; faydalı model hükümlerinde ayrı bir yıllık ücret kuralı yoktur. Bağlantıyı m.145/1 kurar: faydalı modele ilişkin açık bir hüküm bulunmadığı ve faydalı modelin özelliğiyle çelişmediği takdirde patent için öngörülen hükümler faydalı modele de uygulanır. Bu temelde yıllık ücret rejimi, onunla birlikte sona erme ve telafi mekanikleri faydalı modele taşınır — on yıllık süre hak sahibini ajandadan kurtarmaz. Portföy birden fazla ürün ailesini kapsıyorsa, kaç hakkın ileri yıllara kadar yaşatılmaya değer olduğuna çoğu zaman toplam yıllık ücret bütçesi karar verir.
İkisi Arasında Seçim: Pratik Bir Çerçeve
Tercihi genellikle şu sorular çözer.
Konu faydalı modele elverişli mi? Buluş bir usulse, kimyasal ya da biyolojik bir maddeyse, eczacılıkla ilgili ya da biyoteknolojik bir buluşsa m.142/3 faydalı model kapısını kapatır ve soru orada biter.
Buluş bir buluş basamağı itirazını atlatabilir mi? Aşamalı bir mekanik ya da elektromekanik iyileştirme — bir bağlantı düzeni, bir aparat, değiştirilmiş bir geometri — gerçekten yeni olabilir ve yine de aşikâr bulunabilir. Faydalı model tam bu kategori için vardır; pek çok Türk üreticinin patent yerine faydalı model taşımasının sebebi budur.
Ürünün korumaya ne kadar süre ihtiyacı var? On yıl gerçek bir sınırdır ve uzatılamaz.
Hak nasıl kullanılacak? Lisans müzakeresinde, ortak girişime sermaye olarak konulmasında ve pay devrinde yapılan inceleme sürecinde incelenmiş bir patent, incelenmemiş bir hakka göre daha fazla açıklayıcı ağırlık taşır; bu fark davadan önce şirket işlemlerinde yüzeye çıkma eğilimindedir.
Hak nasıl icra edilecek? İki hak da tecavüz davasını destekler ve ikisi de karşılık olarak bir geçerlilik saldırısına açıktır. Faydalı model buluş basamağı incelenmeden verildiği ve Kurum nezdinde itiraza konu olamadığı için geçerlilik tartışmasının tamamı mahkemede yaşanır; davalı da davasını araştırma raporu üzerine kurar. Gümrükte durdurma tedbirleri — gümrükte taklit mala el koyma notumuzdan tanıdık mekanizma — çoğunlukla marka uyuşmazlıklarında kullanılır; belirli bir patent ya da faydalı model uyuşmazlığında uygulanabilirliği somut olaya göre, gümrük hukuku ve patent hukuku çalışmalarımızla birlikte değerlendirilmelidir.
Bunların hiçbiri soyut olarak karara bağlanmak zorunda değildir. İlk başvurudan önce karara bağlanmak zorundadır; çünkü tekniğin bilinen durumu o gün sabitlenir ve koruma süresi aynı gün işlemeye başlar. Türk sınai mülkiyet hukukuna daha geniş bir bakış için SMK ve idari iptal rejimi analizimize, marka tescili rehberimize ve fikri mülkiyet çalışma alanımıza bakabilirsiniz.
