Hizmet Buluşları: Bildirim, Dört Aylık Hak Talebi Süresi ve Bedel (SMK m.113-115)

Türkiye’de iş ilişkisi sırasında buluş yapan çalışan, buluşu işverene yazılı olarak ve gecikmeksizin bildirmek zorundadır; işverenin de bildirimin kendisine ulaştığı tarihten itibaren dört ay içinde tam veya kısmi hak talebini yazılı olarak bildirmesi gerekir. Bu sürede bir bildirim yapılmazsa ya da hak talep edilmediği bildirilirse hizmet buluşu serbest buluş niteliği kazanır ve çalışan buluşu üzerinde serbestçe tasarruf edebilir. İşveren hak talep ettiğinde ise çalışanın teşvik ödülü ve bedel isteme hakkı doğar; bedelin miktarı soyut bir pazarlığa bırakılmamıştır: buluştan elde edilen kazanç, 2017 tarihli Yönetmelikte belirlenmiş katsayılarla, buluşun girdiği gruba göre dilim dilim çarpılarak hesaplanır.

Bu çerçeve 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu’nun 113 ilâ 122 nci maddelerinde yer alır ve Çalışan Buluşlarına, Yükseköğretim Kurumlarında Gerçekleştirilen Buluşlara ve Kamu Destekli Projelerde Ortaya Çıkan Buluşlara Dair Yönetmelik (29 Eylül 2017 tarihli ve 30195 sayılı Resmî Gazete) ile tamamlanır. Hükümler çalışan lehine emredicidir; sözleşme aşamasında sıklıkla atlanmasının ve yıllar sonra pahalı biçimde yeniden keşfedilmesinin nedeni de budur.

Hizmet Buluşu mu, Serbest Buluş mu: Kanunun Tanıdığı Yalnızca İki Kutu

Kanun m.113/1 hizmet buluşunu, çalışanın bir işletme veya kamu idaresinde yükümlü olduğu faaliyeti gereği gerçekleştirdiği ya da işletmenin veya idarenin büyük ölçüde deneyim ve çalışmalarına dayanarak iş ilişkisi sırasında yaptığı buluş olarak tanımlar. m.113/2 ise serbest buluşu tamamen dışlama yoluyla tanımlar: birinci fıkradaki hizmet buluşunun dışında kalan buluş. Artık bir üçüncü kategori bulunmadığından, nitelendirmeye ilişkin her tartışma aynı soruya iner: buluş birinci fıkradaki tanımı karşılıyor mu?

İki genişletme önemlidir. m.113/3 çalışan buluşlarına ilişkin hükümleri öğrencilere ve ücretsiz olarak belirli bir süreye bağlı olmaksızın hizmet gören stajyerlere de uygular; metinde iki koşul birlikte arandığı için kapsam “staj yapan herkes” demekten dardır. m.113/4 ise diğer kanuni düzenlemeler ve tarafların sözleşmesi saklı kalmak kaydıyla aynı kuralları kamu kurum ve kuruluşlarına yayar.

Kamu çalışanları bakımından m.113/5 önce bir taban, hemen ardından gelen cümlede bir tavan koyar: bedel buluştan elde edilen gelirin üçte birinden az olamaz; ancak kamu kurumu buluşu kendisi kullanıyorsa ödeme, bir defaya mahsus olmak üzere, ödemenin yapıldığı ay için çalışana ödenen net ücretin on katını aşamaz. Üçte bir kuralını tavanı yazmadan alıntılamak, kamuda çalışan buluş sahibine ödenmesi gerekeni maddi olarak yanlış gösterir.

Çalışanın Bildirimi: Yazılı, Gecikmesiz ve Eksiksiz

m.114/1 çalışanın hizmet buluşunu işverene yazılı olarak ve gecikmeksizin bildirmesini arar; buluşu birlikte yapanlar bildirimi birlikte yapabilir. İşveren de bildirimin kendisine ulaştığı tarihi, gecikmeksizin ve yazılı olarak buluşu yapanlara bildirmek zorundadır.

Bildirimin içeriği kanunda sayılmıştır. m.114/2 uyarınca çalışan teknik problemi, çözümünü ve buluşun gerçekleştirilme şeklini anlatır; varsa çizimle destekler. m.114/3 ise ileride para tartışmasını belirleyecek açıklamaları ekler: yararlanılan işletme deneyim ve çalışmaları, diğer çalışanların katkısı ile bu katkının şekli, alınan talimatlar ve çalışanın kendi katkı payı. Yönetmelik m.5/1 bildirimin, işverenin bu iş için belirlediği birim yetkilisine yapılacağını düzenler.

Eksik bildirim düzeltilebilir; ancak süre iki yönde de işler. m.114/4 işverene, bildirimin ulaşmasından itibaren eksikliğin giderilmesini istemek için iki ay tanır ve böyle bir talepte bulunulmazsa bildirimin geçerli sayılacağını hükme bağlar. Yönetmelik m.5/5 resmi tamamlar: çalışan bildirilen eksiklikleri bir ay içinde gidermezse usulüne uygun bildirim yapılmamış sayılır ve bildirimin yenilenmesi gerekir. Bu arada m.114/6 çalışanı, hizmet buluşu serbest buluş niteliği kazanmadıkça buluşu gizli tutmakla yükümlü kılar. Bu yükümlülük 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu’nun 396 ncı maddesindeki özen ve sadakat borcuyla örtüşür; anılan maddenin dördüncü fıkrası sır saklama borcunu iş ilişkisi sona erdikten sonra da sürdürür, fakat yalnızca işverenin haklı menfaatinin korunması için gerekli olduğu ölçüde. Ticari sırrın Türk hukukunda hangi hükümlerle korunduğunu ve iş ilişkisi sona erdikten sonra tablonun nasıl göründüğünü ayrı bir incelemede ele aldık.

Şekil şartı, kanunda esnetilebilecek bir formalite olarak yazılmamıştır. m.114/1 bildirimin yazılı ve geciktirmeksizin yapılmasını arar ve işverenin buluştan başka bir yolla haberdar olmasını bu yükümlülüğün istisnası olarak saymaz. m.115/1 dört aylık süreyi bildirimin işverene ulaşmasına bağladığından, yazılı bildirim hiç yapılmamışsa süre işlemez ve buluş bu yolla serbest buluş niteliği kazanmaz. m.115/4 ise işverenin hak talebinden önce çalışanın buluş üzerinde yaptığı tasarrufları, işverenin haklarını ihlal ettiği ölçüde işverene karşı geçersiz sayar; buluşu bildirmeden kendi adına tescil ettiren çalışan bu yüzden zayıf bir konumdadır. Yazılı bildirimi, hakkı doğuran işlem olarak görmek gerekir — tıpkı yazılı devrin mülkiyeti kurduğu, yazılım ve SaaS şirketlerinde kaynak kod sahipliği ile telif devrine ilişkin notumuzda ele alınan durum gibi.

Dört Aylık Süre ve İçini Dolduran İşlemler

m.115/1 işverene tam veya kısmi hak talep etme imkânı verir ve bu talebin, çalışanın bildiriminin ulaştığı tarihten itibaren dört ay içinde yazılı olarak çalışana bildirilmesini arar. Asıl hüküm hemen sonraki cümledir: süresi içinde bildirim yapılmaz ya da hak talep edilmediğine dair bildirimde bulunulursa hizmet buluşu serbest buluş niteliği kazanır. Yönetmelik m.6 dört aylık sürenin, 5 inci madde uyarınca usulüne uygun yapılan bildirimin ulaştığı tarihten işleyeceğini teyit eder; yani kusurlu bir bildirim işverenin süresini sessizce başlatmaz.

Tam hak talebi, bildirim çalışana ulaştığı anda buluş üzerindeki tüm hakları işverene geçirir (m.115/2). Kısmi hak talebi ise farklı işler: buluş serbest buluş niteliği kazanır, ancak — istisna bir sonraki cümlededir — işveren kısmi hakka dayanarak buluşu kullanabilir. Bu kullanım çalışanın buluşu değerlendirmesini önemli ölçüde güçleştiriyorsa çalışan, hakkın tamamen devralınmasını ya da kullanma hakkından vazgeçilmesini isteyebilir; işveren bu talebi tebellüğ ettiği tarihten itibaren iki ay içinde cevap vermezse kısmi hakka dayanan kullanma hakkı sona erer.

Tam hak talebinde bulunan işveren, ilk patent başvurusunu Türk Patent ve Marka Kurumu’na yapmakla yükümlüdür (m.116/1) — ancak işletmenin menfaatleri başvuru yapmamayı gerektiriyorsa bundan kaçınabilir; bu hâlde patent alınmamasından doğan muhtemel ekonomik kayıplar bedel hesabında dikkate alınır. Yükümlülük, m.116/2’de sayılan üç hâlde tamamen kalkar: buluşun serbest buluş niteliği kazanması, çalışanın başvuru yapılmamasına rıza göstermesi ve işletme sırlarının korunmasının başvuru yapılmamasını gerektirmesi. Başvurunun patent olarak mı yoksa faydalı model olarak mı yapılacağı ayrı bir stratejik karardır ve bu karar burada da sonuç doğurur: Yönetmelik tahkim için gereken iki aylık süreyi patentin veya faydalı modelin verildiği tarihten saymaktadır. Tescil ve hak icrası tarafındaki değerlendirmeyi patent hukuku çalışma alanımız altında ele alıyoruz. Bu dosyanın doğru kurulması bir dava işinden önce bir sözleşme işidir ve program düzeyindeki bölüşümün parçasıdır; çerçevesi çalışan buluşları ve Ar-Ge fikri mülkiyeti sayfamızdadır.

Bedel Gerçekte Nasıl Hesaplanır

Tam hak talebinde iki ayrı ödeme doğabilir. Yönetmelik m.7/2 bedelden ayrı olarak bir teşvik ödülü öngörür; ödül, şekli uygunluk bildiriminin işverene ulaşmasından itibaren en geç iki ay içinde ödenir ve buluşu birlikte yapanlar arasında katkı payları oranında bölüşülür. Aynı fıkra iki sınır koyar: kamu kurum ve kuruluşu çalışanlarına teşvik ödülü verilmez ve ödül net asgari ücretten az olamaz.

Bedel ise formüllüdür. Yönetmelik m.10/2 yöntemi belirler: buluştan elde edilen kazanç, buluşun m.20/1’e göre girdiği gruba karşılık gelen ve m.21/3’teki tabloda yer alan katsayılarla çarpılır. Kazanç, işletmenin buluşu kullanmasından elde ettiği ile lisans, devir veya takas yoluyla elde ettiğinin toplamıdır (m.10/3). Buluş işletme içinde kullanılıyor ve m.12/1’in atıf yaptığı kurumlar vergisi çerçevesinde belirlenmiş bir kazanç yoksa m.12/2 üç yöntem sunar: kıyaslama, işletmenin sağladığı belirlenebilen yarar ve tahmin. Uygulamada düzenli olarak yanlış kurulan iki nokta vardır: kıyaslanabilir bir serbest buluş yoksa m.13/3 kazancı ürünün satış fiyatının tamamı üzerinden değil, buluşun satış fiyatına katkısı üzerinden hesaplatır; m.14/3 ise buluşun gerçekleştirilmesinden önce yapılan masrafların kazançtan düşülmeyeceğini belirtir.

m.20/1’deki üç grup, buluşta işletme payının ne kadar olduğuna göre ayrılır:

Buluşu bu ölçekte yukarı taşıyan katkı tekniktir: teknik araç ve gereçler, enerji, ham madde ile buluşun gerçekleştirilmesine önemli ölçüde katkı sağlayan alet ve cihazlar; işe tahsis edilen işgücü de aynı biçimde değerlendirilir. m.20/4 buluşu yapanın kendi işgücünü ve buluştan bağımsız olarak yapılan genel araştırma, laboratuvar imkânı ve cihaz masraflarını bu kapsamın dışında bırakır. Katsayılar sonra, her biri net asgari ücretin katı olarak ifade edilen dilimlere ayrı ayrı uygulanır:

m.21/2 hesabı sınırlar: net asgari ücretin 150.000 katını aşan kazanç kısmı için bedel ödeme zorunluluğu yoktur. Dilimler asgari ücretle birlikte hareket ettiğinden Türk lirası eşikleri her yıl değişir; Yönetmeliğin Ek-1’deki kendi örneği de güncel bir rakama değil, açıkça belirtilmiş bir varsayıma dayanır: net asgari ücretin 1.400 TL olduğu varsayımı. Bu varsayım altında, 3. gruba giren ve 10 milyon TL kazanç sağlayan bir buluş için hesap 2.800 TL + 8.400 TL + 3.600 TL, yani toplam 14.800 TL’dir. Önemli olan rakamlar değil aritmetiktir: marjinal oran kazanç yükseldikçe hızla düşer ve grup ayrımı en alt dilimde en üst dilime göre üç kat daha fazla değer taşır. Güncel tutar için ilgili yılın asgari ücret tespitine bakılmalıdır.

Ödemenin zamanlaması muhasebeye bağlanmıştır. Aksi kararlaştırılmadıkça m.22/1 kazancın muhasebeleştirildiği dönemdeki net asgari ücreti esas alır ve ödemeyi yıllık dönemler hâlinde yaptırır; m.22/2 buluşu birlikte yapanlarda grup katsayısına göre hesaplanan bedeli her birinin kendi katkı payıyla çarptırır. m.23/1 uyarınca ödeme süresi kural olarak patent hakkının sona ermesiyle biter; m.23/2 ise hükümsüzlük ileri sürülmüşse yükümlülüğün kararın kesinleşmesine kadar devam edeceğini, ancak patent hakkının ekonomik etkisinin yükümlülüğü ortadan kaldıracak ölçüde kaybolmuş olması hâlinde çalışanın bedel talebinde bulunamayacağını ekler.

Bir savunma yolu ise kapatılmıştır. m.115/8 uyarınca işveren, hak talebinde bulunduktan sonra buluşun korunmaya değer olmadığını ileri sürerek bedel ödemekten kaçınamaz; istisna hemen ardından gelir: buluşun korunabilir nitelikte olmadığına ilişkin açılan dava kabul edilirse çalışan bedel talep edemez.

Serbest Buluşlar, Üniversite Buluşları ve Kamu Destekli Projeler

İş ilişkisi sırasında yapılan serbest buluş da yükümlülük doğurur. m.119/1 buluşun serbest olup olmadığını işverenin değerlendirebilmesine yetecek bilgiyle gecikmeksizin bildirilmesini arar; m.119/2 işverene, buluşun serbest olmadığına yazılı olarak itiraz etmesi için üç ay tanır. Buluşun işverenin faaliyet alanında değerlendirilemeyeceği açıksa bildirim yükümlülüğü doğmaz (m.119/3). Değerlendirilebilir olduğu hâllerde m.119/4, çalışanın buluşu başka türlü değerlendirmeden önce işverene, tam hak vermeksizin uygun şartlarla yararlanma imkânı sunmasını arar; üç ay içinde cevap vermeyen işveren bu önceliği yitirir.

Üniversite buluşları ayrı bir hat üzerinde ilerler. m.121/5, yükseköğretim kurumlarında gerçekleştirilen buluşlarda 115, 116 ve 118 inci maddeler ile 119 uncu maddenin dördüncü fıkrasının uygulanmayacağını belirtir; dolayısıyla oradaki dört aylık süre m.115’ten gelmez. Yönetmelik m.31 yükseköğretim kurumuna, hak sahipliği kararını bildirimden itibaren dört ay içinde yazılı olarak bildirme yükümlülüğü getirir; aksi hâlde buluş serbest sayılır. m.32 ise bu karardan itibaren dört ay (buluşu yapan ile kurum anlaşırsa en geç altı ay) içinde patent başvurusu yapılmasını arar. m.121/8 gelir paylaşımını, buluşu yapana en az üçte bir verilecek şekilde belirlenmesi gerektiğini söyleyerek sınırlar.

Kamu destekli projelerde m.122/1, destekleyen kamu kurumuna bildirim yapılmasını zorunlu kılar ve destekten faydalanana, hak sahipliği talep edip etmediğini bir yıl içinde yazılı olarak bildirme yükümlülüğü yükler; bildirilmezse destekleyen kurum hak sahipliğini kendisi alabilir. Faydalanan hak sahipliğini talep ederse m.122/4 destekleyen kamu kurumuna kendi ihtiyaçları için bedelsiz lisans hakkı tanır; bu haktan feragat ancak sözleşmede belirtilmişse mümkündür. m.122/6 ise Ar-Ge yöneticilerinin dikkatle okuması gereken istisnayı koyar: 5746 sayılı Kanun kapsamındaki Ar-Ge ve tasarım merkezlerinde ya da 4691 sayılı Kanun kapsamındaki teknoloji geliştirme bölgelerinde ortaya çıkan buluşlarda, çalışma kamu kurumu desteğiyle bir sözleşme çerçevesinde yürütülmüyorsa veya destek proje bazlı değilse 122 nci madde uygulanmaz. Teknoparkta yer almak, tek başına 122 nci maddeyi devreye sokan olgu değildir.

Sözleşmeyle Ne Kadar Değiştirilebilir

6098 sayılı Kanun’un 427 nci maddesi hizmet buluşlarında işçi ile işverenin haklarını özel kanun hükümlerine yollar; dolayısıyla uygulanacak metin Sınai Mülkiyet Kanunu’dur. Bu Kanun içinde m.117/1 işverenin çalışan buluşlarına ilişkin hükümlere aykırı olarak çalışan aleyhine düzenleme yapmasını ve uygulamada bulunmasını yasaklar; pazarlığın ne zaman başlayabileceğini de tayin eder: hizmet buluşlarında patent başvurusundan, serbest buluşlarda çalışanın bildiriminden sonra. Yönetmelik m.25/1 ise konuya ilişkin toplu iş sözleşmesinde, hizmet sözleşmesinde ya da yerleşmiş işyeri uygulamasında hüküm varsa çalışan lehine olanın esas alınacağını ekler.

Kurallara uygun görünen bir sözleşme de ayakta kalmayabilir. m.117/2, hizmet ve serbest buluşlara ilişkin olarak işveren ile çalışan arasında yapılan sözleşmelerin, emredici hükümlere aykırı olmasa dahi hakkaniyetle önemli ölçüde bağdaşmaması hâlinde geçersiz olduğunu düzenler ve bu kuralın belirlenen bedel için de geçerli olduğunu açıkça belirtir. İtirazın yolu ise dardır: m.117/3 uyarınca sözleşmenin veya belirlenen bedelin hakkaniyete aykırılığına ilişkin itiraz, iş sözleşmesinin sona ermesinden itibaren en geç altı ay içinde ve yazılı olarak ileri sürülmelidir. Bu süre, buluş hükümlerinin ayrılıktan sonra değil, iş ilişkisi kurulurken ya da yeniden müzakere edilirken — rekabet yasağı ve gizlilik hükümlerinin de düzenlendiği anda — istihdam sözleşmelerinde çözülmesi için yeterli bir gerekçedir. Aynı ekibin tasarım çıktısı bambaşka bir saatte işler: hiçbir tescil yoksa koruma ilk kamuya sunmadan itibaren üç yıl sürer ve yalnızca kopyalamaya karşı işler; ayrıntısı tescilsiz tasarımın üç yıllık koruması ve fuarda kopyalama yazımızdadır.

İflas hâlinin kendi kuralı vardır: m.120, iflas masasının buluşu işletmeden ayrı olarak devretmek istemesi durumunda çalışana önalım hakkı tanır, bedel alacağını imtiyazlı alacak sayar ve çalışana, bedel yerine buluşun serbest buluşa dönüşmesini isteme imkânı verir.

Uyuşmazlık Nereye Gider

Yönetmelik m.24, bedelin miktarına ve ödenme şekline ilişkin anlaşmazlığı tahkime yönlendirir. Bu yol açılmadan önceki iki aylık süre, işveren tam hak talep etmişse patentin veya faydalı modelin verildiği tarihten, kısmi hak talep etmişse işverenin buluştan yararlanmaya başladığı tarihten işler. Sürede anlaşma sağlanamazsa 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun tahkim hükümleri, yazılı şekilde tahkim sözleşmesi bulunması şartı aranmaksızın uygulanır; yabancılık unsuru taşıyan uyuşmazlıklarda 4686 sayılı Kanun devreye girer. m.24/3 iş ilişkisinin patent verilmeden önce sona ermesi hâlinde de aynı hükümlerin uygulanacağını doğrular, m.24/5 ise tarafları tahkimden önce 6325 sayılı Kanun kapsamında arabuluculuğa başvurmakta serbest bırakır.

Kanun kapsamındaki davalarda görevli mahkeme, m.156/1 uyarınca fikri ve sınai haklar hukuk mahkemesi ile fikri ve sınai haklar ceza mahkemesidir; aynı fıkra, bu mahkemelerin kurulmadığı yerlerde asliye hukuk ve asliye ceza mahkemelerinin görevli olduğunu belirtir. Uyuşmazlıklar nadiren tek bir şeritte kalır: patent üzerindeki hak sahipliği çekişmesi, bedel alacağı ve tecavüz davası çoğu zaman birlikte yürür. Bu nedenle bildirim dosyası, üzerindeki tarihler ve içinde kayıtlı katkı payları, uyuşmazlık henüz mahkeme aşamasına gelmeden sonucu büyük ölçüde belirler.

Her iki taraf için de asıl ders doktrinel değil idaridir. İşverenler bildirimi alacak birimi belirlemeli, bildirimleri yazılı olarak tarihlendirmeli, iki aylık ve dört aylık süreleri takvime işlemeli, grup ayrımını ve katkı paylarını olgular tazeyken kayda geçirmelidir. Çalışanlar ise binadaki herkes ne yaptığını biliyor olsa dahi bildirimi yazılı yapmalı ve katkı paylarını en baştan yazmalıdır. Bu adımların o an maliyeti düşüktür. Dört ay geçtikten sonra ise hiçbiri geriye dönük olarak kurulamaz.

Çalışan buluşlarına ilişkin kurallar fikri mülkiyet ile iş sözleşmesinin kesiştiği yerdedir; iş sözleşmesi tarafı iş hukuku alanımızda yürütülür.