Milletlerarası Tahkimde Geçici Hukuki Koruma: Mahkemeden İhtiyati Tedbir ve İhtiyati Haciz, Hakem Kurulunun Kararları (MTK m. 1, 3, 6 ve 10)

Türk milletlerarası tahkim hukuku, tarafın tahkimden önce veya tahkim sırasında tahkim anlaşmasına aykırı düşmeden Türk mahkemesinden ihtiyati tedbir ya da ihtiyati haciz istemesine imkân verir, hakem kuruluna kendi geçici koruma kararlarını verme yetkisi tanır ve bu kararlara uyulmadığında mahkemeye bir rol yükler. Bu rehber kimin hangi kararı verebileceğini, mahkeme kararını ortadan kaldıran süreleri ve tahkim yeri Türkiye dışında olduğunda düzenin nasıl uygulandığını anlatır.

Türkiye’deki distribütör ödemeyi durdurmuştur, ortak girişimdeki ortak şirketin paylarını başka yerlere aktarmaktadır ya da yüklenici bir teminat mektubunu nakde çevirmek üzeredir. Sözleşmede, tahkim yeri İstanbul ya da yurt dışı olan bir tahkim şartı vardır. Hakem kurulunun oluşması zaman alır ve zarar, ilk usul kararı verilmeden önce gerçekleşmiş olabilir. Bu noktada her yabancı tarafın sorduğu soru basittir: şimdi koruma alabilir miyiz ve bu korumayı kimden alacağız?

Türk milletlerarası tahkim hukuku bu soruyu tek bir hükümle cevaplar. 4686 sayılı Milletlerarası Tahkim Kanunu’nun (MTK) 6. maddesi geçici hukuki korumayı iki kaynağa bağlar, Türk mahkemelerine ve hakem kuruluna, ve bu iki kaynağın birbiriyle ilişkisini düzenler. Bu rehber söz konusu hükmü, mahkeme kararlarını ortadan kaldıran MTK m. 10/A’daki süreyi, MTK m. 1/3 ile tahkim yeri yurt dışında olan davalara yapılan genişlemeyi ve mahkemenin uyguladığı Hukuk Muhakemeleri Kanunu (HMK) ile İcra ve İflas Kanunu (İİK) şartlarını anlatır. Anlatım, kanunların Eylül 2026 itibarıyla yürürlükteki metnini izler.

1. MTK Hangi Uyuşmazlıklara Uygulanır (MTK m. 1-3)

MTK, yabancılık unsuru taşıyan ve tahkim yerinin Türkiye olarak belirlendiği ya da Kanun hükümlerinin taraflarca veya hakem ya da hakem kurulunca seçildiği uyuşmazlıklara uygulanır (MTK m. 1/2). MTK m. 2, bir uyuşmazlığın hangi hâllerde yabancılık unsuru taşıdığını sayar: tahkim anlaşmasının taraflarının yerleşim yeri, olağan oturma yeri ya da işyerinin ayrı devletlerde bulunması; tarafların yerleşim yeri, olağan oturma yeri ya da işyerinin, tahkim yerinden, esas sözleşmeden doğan edimlerin önemli bir kısmının ifa edileceği yerden veya uyuşmazlık konusunun en yakın bağlantılı olduğu yerden başka bir devlette bulunması; esas sözleşmeye taraf olan şirket ortaklarından en az birinin yabancı sermaye mevzuatı uyarınca yabancı sermaye getirmiş olması ya da sözleşmenin uygulanması için yurt dışından sermaye sağlayan kredi veya güvence sözleşmelerinin yapılmasının gerekmesi; ya da esas sözleşmenin veya hukuki ilişkinin bir ülkeden diğerine sermaye veya mal geçişini sağlaması.

Geçici hukuki koruma bakımından iki sınır önemlidir. Birincisi, Kanun Türkiye’deki taşınmazlar üzerindeki aynî haklara ilişkin uyuşmazlıklarda ve iki tarafın iradesine tabi olmayan uyuşmazlıklarda uygulanmaz (MTK m. 1/4). İkincisi, Kanunun mahkeme tarafından yapılacağını belirttiği işlerde MTK m. 3, davalının yerleşim yeri veya olağan oturma yeri ya da işyerinin bulunduğu yer asliye hukuk mahkemesini; davalının Türkiye’de bunlardan hiçbiri yoksa İstanbul Asliye Hukuk Mahkemesini görevli ve yetkili kılar. Mahkemeler milletlerarası tahkimden kaynaklanan sorunlara ancak Kanunun öngördüğü ölçüde müdahale edebilir (MTK m. 3). 2018’de eklenen Ek Madde 1 uyarınca, Kanunda asliye hukuk mahkemesine verilen görev ve yetkiler, uyuşmazlığın konusuna göre asliye hukuk veya asliye ticaret mahkemesi tarafından kullanılır.

Yabancı taraflar için en önemli genişleme MTK m. 1/3’tedir: MTK m. 5 ve 6, tahkim yeri Türkiye dışında olsa da uygulanır. Bu nedenle tahkim yeri Londra, Paris, Cenevre ya da Singapur olan bir tahkimin tarafı, Türkiye’de bulunan malvarlığına karşı Türk mahkemesinden geçici koruma kararı almak için MTK m. 6’dan yararlanabilir.

2. Türk Mahkemesine Başvuru: İhtiyati Tedbir ve İhtiyati Haciz (MTK m. 6; HMK m. 389-394; İİK m. 257)

MTK m. 6’nın ilk cümlesi klasik itirazı ortadan kaldırır. Taraflardan birinin tahkim yargılamasından önce veya tahkim yargılaması sırasında mahkemeden ihtiyati tedbir veya ihtiyati haciz istemesi ve mahkemenin böyle bir tedbire veya hacze karar vermesi tahkim anlaşmasına aykırılık teşkil etmez. Maddenin sondan bir önceki fıkrası da tarafların HMK ve İİK’ya göre istemde bulunma haklarının saklı olduğunu ekler. Dolayısıyla mahkeme, bu kanunların olağan şartlarını uygular.

İhtiyati tedbir. HMK m. 389/1’e göre mevcut durumda meydana gelebilecek bir değişme nedeniyle hakkın elde edilmesinin önemli ölçüde zorlaşacağından ya da tamamen imkânsız hâle geleceğinden veya gecikme sebebiyle bir sakınca yahut ciddi bir zararın doğacağından endişe edilmesi hâllerinde ihtiyati tedbir kararı verilebilir. Talep eden, dayandığı ihtiyati tedbir sebebini ve türünü açıkça belirtmek ve davanın esası yönünden haklılığını yaklaşık olarak ispat etmek zorundadır (HMK m. 390/3). Talep edenin haklarının derhâl korunmasında zorunluluk bulunan hâllerde hâkim karşı tarafı dinlemeden de tedbire karar verebilir (HMK m. 390/2). Mahkeme, tedbire konu olan mal veya hakkın muhafaza altına alınması veya bir yediemine tevdii ya da bir şeyin yapılması veya yapılmaması gibi, sakıncayı ortadan kaldıracak veya zararı engelleyecek her türlü tedbire karar verebilir (HMK m. 391/1).

İhtiyati haciz. Para alacakları için İİK ayrı bir araç sunar. İİK m. 257/1 uyarınca rehinle temin edilmemiş ve vadesi gelmiş bir para borcunun alacaklısı, borçlunun yedinde veya üçüncü kişi elinde bulunan taşınır ve taşınmaz mallarıyla alacak ve haklarını ihtiyaten haczettirebilir. Vadesi gelmemiş bir borç için ihtiyati haciz ancak borçlunun belirli bir yerleşim yeri yoksa ya da borçlu taahhütlerinden kurtulmak maksadıyla mallarını saklamaya veya kendisi kaçmaya veya kaçmak için hazırlıklarda bulunmaya ya da alacaklıların haklarını ihlal eden hileli işlemlere girişmeye kalkışırsa istenebilir (İİK m. 257/2).

Teminat ve itiraz. Talep eden, haksız çıkması hâlinde karşı tarafın ve üçüncü kişilerin uğrayacakları muhtemel zararlara karşılık teminat göstermek zorundadır; talep resmî bir belgeye veya başka bir kesin delile dayanıyorsa ya da durum ve koşullar gerektiriyorsa mahkeme, gerekçesini açıkça belirterek teminat almayabilir (HMK m. 392/1). Karşı taraf dinlenmeden verilen tedbire karşı, tedbirin uygulanması sırasında hazır bulunan taraf uygulamadan, hazır bulunmayan taraf ise uygulama tutanağının tebliğinden itibaren bir hafta içinde itiraz edebilir (HMK m. 394/2); tedbirin uygulanması sebebiyle menfaati açıkça ihlal edilen üçüncü kişiler için süre, ihtiyati tedbiri öğrenmelerinden itibaren bir haftadır (HMK m. 394/3).

3. Hakem Kurulu Neye Karar Verebilir, Neye Veremez (MTK m. 6)

Taraflarca aksi kararlaştırılmadıkça hakem veya hakem kurulu, tahkim yargılaması sırasında taraflardan birinin istemi üzerine ihtiyati tedbire veya ihtiyati hacze karar verebilir ve kararını uygun bir güvence verilmesine bağlı kılabilir (MTK m. 6). Bu yetki gerçektir, ancak bilinçli olarak sınırlandırılmıştır. Hakem kurulu, cebrî icra organları tarafından icrası ya da diğer resmî makamlar tarafından yerine getirilmesi gereken bir karar veremez; üçüncü kişileri bağlayan bir karar da veremez.

Bunun pratik sonucu bir iş bölümüdür. Doğrudan karşı tarafın kendisine yönelen kararlar, örneğin payları devretmekten kaçınma, belgeleri koruma ya da sözleşmesel mevcut durumu sürdürme emri, hakem kurulunun yetki alanındadır. Devletin cebrî icra mekanizmasını ya da bir üçüncü kişinin işbirliğini gerektiren kararlar ise, örneğin bir banka hesabının dondurulması, müşterilerin elindeki alacakların haczi ya da tapu veya ticaret siciline bir kısıtlama kaydı işlenmesi, mahkemelere aittir.

Taraf hakem kararına uymazsa. Taraflardan biri hakem kurulunun verdiği ihtiyati tedbir veya ihtiyati haciz kararını yerine getirmezse karşı taraf, ihtiyati tedbir veya ihtiyati haciz kararı verilmesi istemiyle yetkili mahkemenin yardımını isteyebilir; yetkili mahkeme gerekirse başka bir mahkemeyi istinabe edebilir (MTK m. 6). Bu istem, mahkeme tarafından yukarıda açıklanan şartlar çerçevesinde karara bağlanır.

Deliller de benzer bir anlayışla ele alınır. Hakem kurulu delillerin toplanmasında asliye hukuk mahkemesinden yardım isteyebilir; bu durumda mahkeme HMK hükümlerini uygular (MTK m. 12/B).

4. Mahkeme Kararını Ortadan Kaldıran Süreler (MTK m. 6 ve 10/A)

Tahkimi desteklemek için alınan mahkeme kararı doğası gereği geçicidir ve Kanun bu kararın ömrünü tahkim yargılamasına bağlar.

Otuz gün kuralı. Mahkemeden ihtiyati tedbir veya ihtiyati haciz kararı almış olan taraf, otuz gün içinde tahkim davasını açmak zorundadır; aksi hâlde ihtiyati tedbir veya ihtiyati haciz kendiliğinden ortadan kalkar (MTK m. 10/A, ikinci paragraf). Bu yüzden tahkim talebi mahkemeye başvurudan sonra değil, önce hazırlanmalıdır.

Tahkim davası ne zaman açılmış sayılır. Taraflar aksini kararlaştırmadıkça MTK m. 10/A bu anı belirler: hakemlerin seçimi için mahkemeye veya hakem seçecek kişi, kurum ya da kuruluşa başvurulduğu tarihte; hakemlerin seçimi iki tarafa ait ise davacının hakemini seçip kendi hakemini seçmesini diğer tarafa bildirdiği tarihte; tahkim anlaşmasında hakemlerin ad ve soyadları belirtilmişse tahkim talebinin karşı tarafça alındığı tarihte.

Kararın sona ermesi. Tahkim yargılamasından önce veya tahkim yargılaması sırasında mahkemece verilen ihtiyati tedbir ya da ihtiyati haciz kararı, hakem kararının icra edilebilir hâle gelmesiyle ya da davanın hakem kurulu tarafından reddedilmesiyle kendiliğinden ortadan kalkar (MTK m. 6, son fıkra).

İç tahkim farklıdır. MTK’ya değil HMK’ya tabi tahkimlerde, mahkeme kararından sonra tahkim davasını açma süresi iki haftadır (HMK m. 426/2) ve mahkeme, taraflardan birinin talebi üzerine hakem kurulunun verdiği tedbirlerin icra edilebilirliğine karar verebilir (HMK m. 414/2). Yabancı taraflar, daha uzun olan otuz günlük süreye güvenmeden önce hangi düzenin uygulandığını teyit etmelidir.

5. Mahkeme mi, Hakem Kurulu mu: Karşılaştırma

6. Tahkim Yeri Yurt Dışında Olan Davalar ve Türkiye’deki Malvarlığı

Türk bir karşı tarafla yapılan sözleşme yurt dışında tahkim öngörüyorsa MTK m. 1/3, MTK m. 5 ve 6’yı uygulanabilir kılar. Bu nedenle tahkim yeri yurt dışında olan bir tahkimin tarafı, Türkiye’deki malvarlığına karşı yetkili Türk mahkemesinden ihtiyati tedbir veya ihtiyati haciz isteyebilir ve bu başvuru tahkim anlaşmasına aykırılık teşkil etmez.

İki nokta ayrıca dikkat ister. Birincisi, MTK m. 1/3 yalnız MTK m. 5 ve 6’yı kapsama alır. Otuz günlük kuralı içeren MTK m. 10/A bunların arasında değildir; bu nedenle tahkim yeri yurt dışında olan bir davada Türk mahkemesinin kararından sonra yargılamanın hangi süre içinde başlatılması gerektiği, mahkemenin HMK ve İİK uyarınca uyguladığı usul kurallarına göre ayrıca kontrol edilmelidir ve en güvenli yol tahkim talebinin gecikmeden verilmesidir. İkincisi, mahkeme Türk usul hukukunun şartlarını uygular: alacağın yaklaşık olarak ispatı, somut bir tehlike, teminat ve açıkça belirlenmiş bir tedbir türü. Yabancı bir hakem kurulu için hazırlanmış deliller, Türkiye’de sunulmadan önce genellikle bu şartlara göre düzenlenmeli, tercüme ettirilmeli ve bu şartlara odaklanmalıdır.

7. Yabancı Taraf İçin Pratik Sıra

1. Uygulanacak düzeni belirleyin: yabancılık unsuru ve tahkim yeri (MTK m. 1 ve 2) ya da HMK’ya tabi iç tahkim.
2. Malvarlığını haritalayın: banka hesapları, Türk müşterilerden alacaklar, liman veya depolardaki mallar, paylar, sicile kayıtlı haklar. Bunlara yönelik kararlar kural olarak mahkemeyi gerektirir.
3. Aracı seçin: bir durumu korumak için HMK m. 389-391 uyarınca ihtiyati tedbir ya da para alacağı için İİK m. 257 uyarınca ihtiyati haciz.
4. Yaklaşık olarak ispat için delilleri ve teminatı ya da teminat alınmamasının gerekçelerini hazırlayın (HMK m. 390/3, 392).
5. Tahkim davasının MTK m. 10/A’daki otuz günlük süre içinde açılabilmesi için tahkim talebini hazır tutun.
6. Hakem kurulu oluştuğunda karşı tarafa yönelik kararlar için hakem kuruluna başvurmayı değerlendirin; bu kararlara uyulmazsa MTK m. 6 uyarınca mahkemenin yardımını isteyin.
7. İtiraz sürelerini (HMK m. 394) ve kararı ortadan kaldıran olayları (MTK m. 6) izleyin.

Geçici koruma kararları uyuşmazlığı çözmez; ancak hakem kararı geldiğinde bu kararın bir değer taşıyıp taşımayacağını belirleyebilir. Erken planlandığında ve tahkim yargılamasıyla uyumlu yürütüldüğünde Türk mahkemeleri ve hakem kurulu birlikte, yabancı bir tarafa tek başlarına sunabileceklerinden çok daha fazla koruma sağlar.