Çek Karşılıksız Çıktı: Yabancı Hamil Kimden, Ne Kadar ve Ne Hızla Tahsil Eder? (Çek Kanunu 5941, TTK 796-814, İİK 168)

Banka arkasına 'karşılıksızdır' yazdığında hamilin elinde bankadan tahsil edilecek bir tutar, on günlük bir takip yolu, üç yıllık bir zamanaşımı ve keşidecinin faiziyle ödediği anda sona eren bir şikâyet vardır.

Milano’daki bir tedarikçi Bursa’daki bir şirkete makine sevk eder ve banka teminat mektubu yerine birer ay arayla düzenlenmiş üç çek kabul eder. İlk çek ödenir. İkincisi bankadan arkasında bir kayıt ve bedelin küçük bir kısmını gösteren bir rakamla döner. Türk müşteri kendi müşterisinin battığını anlatır, sabır ister ve cevap vermeyi keser. İtalyan tedarikçinin elinde artık Türk hukukunun olağan dışı bir ciddiyetle ele aldığı bir belge vardır: karşılıksızdır kaydı taşıyan çek aynı anda hükümsüz takibe konu bir kambiyo senedi, bankaya karşı kanuni bir tutar alacağı ve keşidecinin ancak faiziyle ödeyerek sona erdirebileceği bir şikâyetin dayanağıdır.

Bu yazı, Türk çekinin yabancı hamilinin çek karşılıksız çıktığında ne yapabileceğini 5941 sayılı Çek Kanunu, 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nun (“TTK”) çek hükümleri ve 2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu’nun (“İİK”) güncel metnini izleyerek anlatır. Önce hangi hakkın var olup olmadığını belirleyen ibraz sürelerini, sonra bankanın kendi sorumluluğunu, takip yolunu ve üç yıllık zamanaşımını ele alır; şikâyet, çek yasağı ve şikâyeti en etkili tahsil aracı hâline getiren etkin pişmanlık kuralıyla bitirir. Türk ticaretinin kredi aracı olarak kullandığı ileri tarihli çekin kendi kuralı ve kendi tarihi vardır; ikisi de burada ele alınır.

1. İbraz: TTK m. 796’daki Süreler ve 2028’e Kadar İleri Tarihli Çek

Çek görüldüğünde ödenir; buna aykırı her kayıt yazılmamış sayılır (TTK m. 795/1). Hamilin diğer bütün hakları çekin muhatap bankaya kanuni süre içinde ibrazına bağlıdır, çünkü hem bankanın yükümlülüğü hem de keşideci ile cirantalara başvurma hakkı süresinde ibraza bağlanmıştır. TTK m. 796 süreleri belirler: düzenlendiği yerde ödenecek çek on gün, Türkiye’de başka bir yerde ödenecek çek bir ay, bir ülkede düzenlenip başka bir ülkede ödenecek çek iki yer aynı kıtadaysa bir ay, ayrı kıtalardaysa üç ay içinde ibraz edilir; madde bu bakımdan bir Avrupa ülkesi ile Akdeniz’e kıyısı olan bir ülkeyi aynı kıta sayar. m. 796/3 uyarınca süre çekte yazılı düzenlenme tarihinin ertesi günü başlar.

Türk ticari uygulaması, yabancı alacaklının çeki kabul etmeden önce anlaması gereken bir karmaşıklık ekler. İleri tarihli çek, üzerindeki düzenleme tarihi teslim edildiği günden sonraki bir tarih olan çektir; o tarihte ödeme vaadi işlevi görür. TTK m. 795/2 böyle bir çekin yazılı tarihinden önce ibraz edilip ödenmesine olağan olarak izin verirdi; Çek Kanunu bu kuralı askıya alır. Çek Kanunu’nun 4 Aralık 2025 tarihli 7566 sayılı Kanunla son kez değiştirilen geçici m. 3/5’i uyarınca, üzerinde yazılı düzenleme tarihinden önce çekin ödenmek için ibrazı 31 Aralık 2028’e kadar geçersizdir. m. 3/8 sonucu çıkarır: yazılı tarihinden önce ibraz edilen çekin karşılığının ödenmemesi hâlinde bu çekle ilgili hukuki takip yapılamaz; ileri tarihli çek ancak yazılı tarihine göre kanuni ibraz süresi içinde ibraz edilip karşılıksızdır işlemine tabi tutulursa takibe konu olur. Erken ibraz eden yabancı hamil hiçbir şey elde etmez ve on günlük ya da bir aylık süre henüz başlamamıştır bile.

Uygulama kuralı basittir: yazılı düzenleme tarihini ajandaya yazın, o tarihte ya da sonrasında ve m. 796’daki süre içinde ibraz edin, ibrazı bir Türk bankası üzerinden yapın; takas odasına ibraz muhataba ibraz hükmündedir (Çek Kanunu m. 8/3) ve yabancı bankanın tahsil talebi muhataba takas yoluyla ulaşır.

2. Bankanın Ödemek Zorunda Olduğu Tutar: Çek Kanunu m. 3

Çek Kanunu muhatap bankayı verdiği her çek yaprağının bir kısmının kefili yapar. m. 3/3 uyarınca banka, süresinde ibraz edilen her çek yaprağı için, keşideci dışındaki hamile, hesapta hiç karşılık olmasa bile kanuni bir tutarı öder: karşılık hiç yoksa kanuni tutarın tamamını, kısmi karşılık varsa onu kanuni tutara tamamlayacak miktarı, çek bedelini aşmamak kaydıyla. Madde bunu hesap sahibi ile banka arasında çek defterinin teslimi sırasında yapılmış dönülemez bir gayri nakdi kredi sözleşmesi sayar. Kanunda yazılı tutar bin liradır; ancak aynı fıkra tutarın Türkiye İstatistik Kurumu’nun fiyat endekslerindeki yıllık değişme göz önünde tutularak her yıl Ocak ayında Merkez Bankasınca belirlenip Resmî Gazete’de yayımlanmasını öngörür; güncel tutar bu nedenle Kanun’da değil, ibraz yılına ait Merkez Bankası tebliğindedir. m. 3/9 uyarınca çek yaprağı üzerindeki baskı tarihinden itibaren beş yıl içinde ibraz edilmezse bankanın bu tutara ilişkin sorumluluğu sona erer.

Kayıt ödemeyi izler. m. 3/2’ye göre karşılıksızdır işlemi, bankanın kendi kanuni ödemesi düşüldükten sonra çek bedelinin karşılanamayan kısmıyla sınırlı yapılır. m. 3/4 uyarınca hamil talep ederse çekin arka yüzüne ibraz tarihi, hesap durumu, bankanın yükümlülüğü çerçevesinde ödediği tutar ve ibraz eden gerçek kişinin adı yazılır, bu kişi ve banka yetkilisi imzalar; karşılıksız kalan tutar açıkça belirtilir, hamil imzalamaktan kaçınırsa işlem yapılmaz. Bankanın kanuni tutarı dâhil kısmi ödemeyi kabul etmeyen hamil için m. 3/5 uyarınca kalan tutarın tamamı üzerinden işlem yapılır; ibraz tarihi ve ödememe nedeni çekin üzerine yazılır ve çek imzası alınarak hamile geri verilir. m. 3/6 uyarınca kısmi ödemeyi kabul eden hamile çekin ön ve arka yüzünün onaylı fotokopisi ücretsiz verilir; bu fotokopi icra dairelerinde ve mahkemelerde ispat aracıdır ve şikâyet dilekçesine eklenir; aslı istenirse mahkeme ya da icra dairesine gönderilir.

İki kural hamili ayrıca korur. m. 3/7’ye göre karşılığı bulunan çekin ödenmesini ya da kendi kanuni tutarının ödenmesini geciktiren banka, hamile her geçen gün için binde üç gecikme cezası öder; 3095 sayılı Kanun’daki faiz hükümleri uygulanmaz. m. 2/2’ye göre çekin karşılığının tamamen ya da kısmen bulunmaması hâlinde keşidecinin bankaca bilinen adresleri talebi hâlinde hamile verilir; yerleşim yeri yurt dışında olan hesap sahibi bankaya Türkiye’de bir adres bildirmek zorundadır ve yabancı alacaklının tebligat için kullanacağı adres budur.

3. Ödememenin İspatı ve Başvurma Hakkının Doğması: TTK m. 808

Hamilin keşideci ve cirantalara karşı hakları başvurma haklarıdır ve TTK m. 808 bunları çekin süresinde ibraz edilip ödenmediğinin ispatına bağlar. Üç ispat biçimi kabul edilir: resmî bir belge olan protesto; muhatabın çek üzerine ibraz gününü de göstererek yazdığı tarihli beyan; bir takas odasının çekin zamanında teslim edildiği hâlde ödenmediğini tespit eden tarihli beyanı. Çek Kanunu m. 3’teki karşılıksızdır kaydı bunlardan ikincisidir; yabancı hamilin gayri resmî bir ret yerine kaydı ısrarla istemesi gereken sebep budur. Ödememe bu biçimlerden biriyle sabit olduğunda hamil keşideciye, cirantalara ve diğer çek borçlularına karşı, hepsi hamile karşı müteselsilen sorumlu olmak üzere başvurabilir.

4. Hükümsüz Takip: İİK m. 168

Çek bir kambiyo senedi olduğu için hamilin önce dava açması gerekmez. Kambiyo senetlerine özgü takip, çekin aslı eklenmiş bir takip talebiyle icra dairesinde başlar ve İİK m. 168 uyarınca icra memuru senedin kambiyo senedi olduğunu ve vadesinin geldiğini görünce borçluya çek örneğiyle birlikte hemen bir ödeme emri gönderir. Emirde maddenin öngördüğü ihtarlar bulunur: borcun ve takip masraflarının on gün içinde icra dairesinin banka hesabına ödenmesi; senedin kambiyo senedi olmadığı iddiasının beş gün içinde icra mahkemesine şikâyet yoluyla ileri sürülmesi; imzanın kendisine ait olmadığı iddiasının beş gün içinde dilekçeyle icra mahkemesine bildirilmesi, aksi hâlde imzanın kendisinden sadır sayılacağı ve haksız inkârda alacağın yüzde onu oranında para cezası; borçlu olmadığı, borcun ödendiği, ertelendiği ya da zamanaşımına uğradığı veya yetki itirazının beş gün içinde sebepleriyle icra mahkemesine bildirilmesi; itiraz edilmez ve borç ödenmezse on gün içinde mal beyanında bulunulması, aksi hâlde hapisle tazyik.

Beş günlük itiraz takibi kendiliğinden durdurmaz; borçlunun icra mahkemesinden itirazın kabulüne dair karar getirmesi gerekir ve sebepler dardır. Çek yolunun olağan alacak davasından hızlı olmasının sebebi budur: borçlu borcu inkâr edip yargılamayı zorlayamaz. Hamil iflas yolunu seçerse İİK m. 171 beş günlük ödeme emri öngörür ve süre sonunda alacaklı ticaret mahkemesinden borçlunun iflasını isteyebilir; dolaşımda birden çok karşılıksız çeki olan bir şirkete karşı düşünülmeye değer bir yoldur.

Yabancı hamil takibi vekâletname verdiği bir Türk avukat aracılığıyla yürütür; çekin aslı icra dairesine verilir, bu yüzden bankadan alınan onaylı örnek hamilde kalmalıdır. Keşidecinin malvarlığının ödeme emri tebliğ edilmeden kaybolma riski varsa, hükümden önce borçlunun malvarlığını dondurma rehberimizde anlatılan ihtiyati haciz çeke dayanılarak alınabilir.

5. Süre: TTK m. 814’e Göre Üç Yıl

TTK m. 814/1, hamilin cirantalara, keşideciye ve diğer çek borçlularına karşı başvurma haklarının ibraz süresinin bitiminden itibaren üç yıl geçmekle zamanaşımına uğrayacağını söyler. Süre yabancı alacaklının olağan sözleşme alacağına göre kısadır ve ödememe tarihinden değil, on günlük ya da bir aylık ibraz penceresinin sonundan işler. İstanbul’da düzenlenip İstanbul’da ödenecek 1 Mart tarihli bir çek 11 Mart’a kadar ibraz edilebilir; hamilin keşideci ve cirantalara başvurma hakkı üç yıl sonraki 11 Mart’ta zamanaşımına uğrar. m. 814/2 uyarınca çek borçlularından biri ödeyip diğerine rücu edecekse üç yıl ödeme tarihinden ya da çekin dava yoluyla kendisine karşı ileri sürüldüğü tarihten başlar.

Üç yıl, takibin başlatılması ya da çeke dayanan davanın açılması için son sınırdır. Süreyi kaçıran alacaklı temel sözleşmeden doğan alacağını korur; ama kambiyo yolunu, cirantaların müteselsil sorumluluğunu ve uygulamada baskının çoğunu kaybeder. TTK m. 808 uyarınca başvurma hakkı zaten süresinde ibrazı şart koşar; geç ibraz edilen çek başvurma bakımından kambiyo senedi değildir.

6. Şikâyet, Çek Yasağı ve Sorumlu Kişi: Çek Kanunu m. 5

Çek Kanunu’nun 2016’da yeniden düzenlenen m. 5/1’i, üzerinde yazılı düzenleme tarihine göre kanuni ibraz süresi içinde ibrazında karşılıksızdır işlemi yapılmasına sebebiyet veren kişiyi, hamilin şikâyeti üzerine her çek için binbeşyüz güne kadar adli para cezası ile cezalandırır; ceza çek bedelinin karşılıksız kalan miktarından az olamaz. Mahkeme ayrıca çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağına, yasak varsa devamına hükmeder; yargılama sırasında da koruma tedbiri olarak re’sen yasağa karar verir. Yasak; gerçek ya da tüzel kişi hesap sahibi, tüzel kişi adına çek keşide edenler ve çek bir sermaye şirketi adına düzenlenmişse ayrıca yönetim organı ile ticaret siciline tescil edilen şirket yetkilileri hakkında uygulanır. Dava icra mahkemesinde İİK m. 347-353’teki usulle görülür; çekin ibraz edildiği ya da hesabın açıldığı şube yerinde veya hesap sahibinin yahut şikâyetçinin yerleşim yerinde açılabilir.

m. 5/2 sorumluyu tanımlar. Karşılığı hesapta bulundurmakla yükümlü kişi hesap sahibidir; hesap sahibi tüzel kişiyse mali işlerini yürütmekle görevlendirilen yönetim organı üyesi, böyle bir belirleme yoksa yönetim organını oluşturan gerçek kişi ya da kişiler. m. 5/1’e göre yasaklananlar yasak süresince sermaye şirketlerinin yönetim organlarında görev alamaz; mevcut üyelikler görev süresinin sonuna kadar sürer. m. 5/10 uyarınca bu suçta ön ödeme, uzlaşma ve hükmün açıklanmasının geri bırakılması uygulanmaz; m. 5/11 uyarınca m. 5/1’e göre verilen adli para cezası ödenmezse, olağan infaz kurallarındaki kamuya yararlı işte çalıştırma aşaması olmaksızın doğrudan hapis cezasına çevrilir.

Yabancı alacaklı için şikâyet bir mahkeme günü değil, bir belgedir. Çek ya da onaylı örneğiyle birlikte vekil aracılığıyla verilir ve keşideci onu icra mahkemesinden öğrenir. Değeri Hazine’ye giden para cezasında değil, yasakta ve m. 6’dadır.

7. Etkin Pişmanlık: Faiziyle Ödeme Davayı Bitirir (Çek Kanunu m. 6)

m. 6/1 uyarınca karşılıksız kalan çek bedelini, çekin üzerinde yazılı düzenleme tarihine göre kanuni ibraz tarihinden itibaren işleyen 3095 sayılı Kanun’a göre ticari işlerde temerrüt faizi oranıyla hesaplanan faiziyle birlikte tamamen ödeyen kişi hakkında mahkeme yargılama aşamasında davanın düşmesine, mahkûmiyet kesinleştikten sonra hükmün bütün sonuçlarıyla ortadan kaldırılmasına karar verir; yasağın kaldırıldığı MERSİS ile Risk Merkezi’ne bildirilir ve ilan olunur. m. 6/2 şikâyetten vazgeçmeye aynı sonucu bağlar. m. 6/3, mahkûm olduğu cezanın tamamen infazından üç yıl ve her hâlde yasağın konulmasından on yıl geçtikten sonra yasağın kaldırılmasının istenebileceğini söyler.

Bu bileşim, Türk borçluların karşılıksız çeki yabancı alacaklılarla faturalardan daha kolay neden uzlaştırdığını açıklar. Şikâyet, keşideciyi ya da keşideci şirketin sorumlu yöneticisini çek bedelinden az olamayacak bir para cezası, şirketi Türk ticaretinin üzerinde döndüğü çek sisteminin dışına atan bir yasak ve ceza ödenmezse hapis yoluna sokar; m. 6 tek bir çıkış sunar, o da alacaklıya ticari temerrüt faiziyle ödemektir. Uzlaşma kapsamında şikâyetten vazgeçecek alacaklı bunu ancak para hesaba geçtikten sonra yapmalıdır, çünkü vazgeçmenin sonucu geri alınamaz.

8. Yabancı Hamilin Sırası

Yurt dışındaki alacaklının işlem sırası yukarıdaki sürelerle belirlenmiştir. Yazılı düzenleme tarihini doğrulayın ve çeki bir Türk bankası üzerinden o tarihte ya da sonrasında, m. 796 süresi içinde ibraz edin; ileri tarihli çeki erken ibraz etmeyin. Bankanın arka yüz kaydını, kanuni ödemesini ve iki yüzün onaylı örneğini alın. Bir Türk avukata vekâletname verin; avukat aslı icra dairesine sunup İİK m. 168 ödeme emrini alır, keşidecinin hesapları riskteyse ihtiyati haciz ekler. Çek Kanunu m. 5’e göre şikâyeti süresi içinde, hesap sahibini ve şirketse tescilli yetkililerini göstererek verin. TTK m. 814’teki üç yıllık sınırı ibraz süresinin bitiminden itibaren ajandaya yazın. Keşideci uzlaşma önerirse m. 6’nın zaten öngördüğü koşullarla, karşılıksız kalan bedel artı ticari temerrüt faizi, para hesaba geçtikten sonra ve şikâyetten vazgeçmeden önce uzlaşın.