Türk Ortak Girişimlerinde Pay Sahipleri Sözleşmeleri

Türkiye’de bir ortak girişim genellikle birlikte çalışan iki belge üzerine kurulur: şirketin esas sözleşmesi ve ortakların imzaladığı ayrı bir pay sahipleri sözleşmesi. Bu iki aracın birbirinden nasıl ayrıldığını ve her birinin nerede sınırına ulaştığını kavramak, çoğu zaman baskı altında ayakta kalan bir yönetim düzeni ile ilk uyuşmazlıkta çöken bir düzen arasındaki farkı oluşturur. Bu yazıda temel ayrım, ortakların üzerinde pazarlık ettiği kayıtlar, pay sahipleri sözleşmesinin 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nun (TTK) sınırlarıyla kesiştiği noktalar, sözleşmeyi icra edilebilir kılan mekanizmalar ve yabancı bir ortağın bulunduğu hallerde ortaya çıkan ek sorular ele alınmaktadır.

Pay sahipleri sözleşmesi ile esas sözleşme

Esas sözleşme, şirketin kurucu belgesidir. Ticaret siciline tescil edilir; şirketi, organlarını ve üçüncü kişileri bağlar. Etkisi kurumsaldır: içerdiği hükümler, şirketle ilişki kuran herkese karşı şirketin nasıl yönetileceğini belirler.

Pay sahipleri sözleşmesi farklı niteliktedir. Sözleşme özgürlüğüne dayanarak, pay sahipleri arasında Türk Borçlar Kanunu (TBK) kapsamında yapılan bir sözleşmedir. Etkisi nispidir: yalnızca imzacıları arasında borç doğurur ve şirket ile sözleşmenin tarafı olmayan üçüncü kişiler üzerinde doğrudan bir etki yaratmaz.

Yalnızca pay sahipleri sözleşmesinde yer alan bir kayıt, kural olarak şirkete veya üçüncü kişilere karşı ileri sürülemez. Bir düzenlemenin şirketin kendisini bağlaması gerekiyorsa, esas sözleşmeye taşınmalıdır.

Bu ayrım, sözleşmenin kaleme alınmasının büyük bölümüne yön verir. Örneğin bir ortak, pay sahipleri sözleşmesinde belirli bir yönetim kurulu adayına oy vermeyi taahhüt edebilir. Bu taahhüt ortağı borçlandırıcı biçimde bağlar; ancak sicil ve esas sözleşme bu konuda sessizse, şirketle ilişki kuran bir üçüncü kişi bu taahhütten etkilenmez. İki belge çeliştiğinde, şirkete karşı esas sözleşme üstün gelir; çünkü kurumsal etki yalnızca ona aittir.

Ortakların pazarlık ettiği temel kayıtlar

Türk pay sahipleri sözleşmelerinin çoğu, tanıdık bir kayıt kümesini bir araya getirir. İşlevleri; kontrolü paylaştırmak, çıkışı düzenlemek ve ilişkiyi zaman içinde yönetmektir.

Kayıt	Amacı
Sürükleme (drag-along)	Satış yapan çoğunluğun, azınlığı aynı şartlarla satışa zorlamasına imkan tanır
Birlikte satış (tag-along)	Azınlığın, çoğunluğun satışına eşit şartlarla katılmasını sağlar
Önalım	Dışarıya satıştan önce mevcut pay sahiplerine öncelik tanır
Veto / önemli işlemler	Nitelikli veya oybirliğiyle onay gerektiren kararları listeler
Yönetim kurulu temsili	Her ortağın yönetici atama veya aday gösterme biçimini belirler
Kilitlenme çözümü	Yönetimsel tıkanmadan çıkış yolu sunar
Rekabet etmeme	Ortakların girişimle rekabet etmesini kısıtlar
Alım / satım opsiyonları	Bir tarafa, belirli hallerde pay alma veya satma hakkı verir
Tasfiye önceliği	Çıkışta gelirin dağıtım sırasını belirler

Bu kayıtlar büyük ölçüde sözleşme özgürlüğü alanına girer; ancak boşlukta işlemezler. Birçoğu doğrudan emredici şirketler hukukuna dokunur ve dikkat gerektiren nokta da budur.

Sözleşmenin Türk Ticaret Kanunu ile kesiştiği yer

Pay sahipleri sözleşmesi pek çok konuyu düzenleyebilir, ancak TTK’nın emredici çerçevesini aşamaz. Üç alan özellikle dikkate değer.

Pay devri kısıtlamaları

Önalım, devir yasağı ve sürükleme ile birlikte satış düzenlemelerinin tümü, payların el değiştirmesini kısıtlar. Anonim şirkette, nama yazılı payların devrine ilişkin her kısıtlama, bu devirlerin ne zaman ve nasıl sınırlanabileceğini düzenleyen TTK’nın 491 ila 493. maddeleri içinde kalmalıdır. Limited şirkette ise tablo farklıdır: TTK’nın 595. maddesi uyarınca pay devri kural olarak genel kurulun onayına tabidir. Yalnızca pay sahipleri sözleşmesinde yer alan bir devir kısıtı, imzacıları sözleşmesel olarak bağlar; fakat tek başına şirketi kısıtlamaz ve tarafı olmayan bir alıcıyı bağlamaz.

Oy düzenlemeleri ve eşit işlem

Oy sözleşmeleri, borçlandırıcı taahhütler olarak kural olarak geçerlidir. Dış sınırları, TTK’nın emredici hükümleri, bu arada 357. maddedeki eşit işlem ilkesidir. Bu ilkeyi bertaraf etmeye çalışan bir oy düzenlemesi sakat kalır. Kararlaştırılan oy taahhüdüne aykırı oy kullanan pay sahibi diğer taraflara karşı sorumlu olabilir; ancak oy, kurumsal düzeyde genellikle geçerli kalır.

Çıkış ve ortaklıktan çıkarma

Çoğunluk azınlığı çıkarmak istediğinde, mekanizma yalnızca pay sahipleri sözleşmesinde icat edilemez. Türk hukuku, azınlık pay sahiplerinin ortaklıktan çıkarılmasını topluluk şirketleri bağlamında TTK’nın 208. maddesiyle ele alır. Pay sahipleri sözleşmesindeki alım ve satım opsiyonları gibi çıkış düzenlemeleri taraflar arasında yararlı ve icra edilebilirdir; ancak bu yasal yolların yerini almış gibi davranmak yerine, onlarla tutarlı biçimde yan yana duracak şekilde kaleme alınmalıdır.

Sözleşmeyi icra edilebilir kılmak

Pay sahipleri sözleşmesi sözleşme düzeyinde etki doğurduğundan, pratik gücü ihlalin nasıl yaptırıma bağlandığına bağlıdır. İsteksiz bir ortağı gerçekten oy kullanmaya veya pay devretmeye zorlayan türden bir aynen ifa, uygulamada sınırlıdır. Daha güvenilir araç, TBK kapsamında cezai şart kaydıdır; bu kayıt, ihlalin mali sonucunu önceden belirler. Özenle ayarlanmış bir cezai şart, uymamayı öngörülebilir ve maliyetli kılar ki bu çoğu zaman baştan uyumu sağlamaya yeter.

Taraflar bunu sıklıkla teminat, emanet (escrow) veya devreye girme haklarıyla pekiştirir. Bir düzenlemenin gerçekten şirketi bağlaması gerektiğinde ise daha temiz çözüm, onu esas sözleşmeye de yansıtmaktır; böylece kurumsal etki taşır ve yalnızca bir tazminat talebine bağlı kalmaz.

Yabancı ortak için sınır ötesi hususlar

Ortaklardan biri yabancı olduğunda, iki düzenleme kararı öne çıkar. İlki, pay sahipleri sözleşmesine uygulanacak hukuktur. Sözleşme niteliğinde olduğundan taraflar, onu yönetecek hukuku seçme imkanına sahiptir ve bu tercih varsayılan kurallara bırakılmak yerine bilinçli yapılmalıdır.

İkincisi uyuşmazlık çözümüdür. Yabancı ortaklar çoğunlukla tahkimi tercih eder; belirli bir tahkim yeri ve kuralları olan bir tahkim kaydı, Türkiye’deki sınır ötesi pay sahipleri sözleşmelerinin olağan bir unsurudur. Yabancı bir uygulanacak hukuk ve tahkim seçilse dahi, devir kısıtları, veto hakları ve çıkış mekanizmaları yine TTK ile tutarlı olmalıdır; çünkü şirketin kendisi Türk şirketidir ve esas sözleşmesi Türk şirketler hukuku altında işler. Tekrarlanan ilke yine eşgüdümdür: pay sahipleri sözleşmesi ile esas sözleşme birlikte kaleme alınmalı, her biri yapabileceği işi üstlenmelidir.