Türkiye'de Birleşme ve Devralmalar

Türkiye, Avrupa ile Asya arasındaki stratejik konumu ve geniş iç pazarıyla birleşme ve devralmalar bakımından hareketli bir piyasadır ve uluslararası yatırımcıların ilgisini çekmektedir. Bu işlemler; şirketler hukuku, rekabet hukuku, vergi hukuku ve düzenlemeye tabi sektörlerde özel gözetim rejimlerinin kesişiminde yer alır. Aşağıda bu işlemlerin nasıl yürüdüğünü, hukuki risklerin nerede biriktiğini ve alıcı ile satıcı açısından her aşamada nelere dikkat edilmesi gerektiğini ele alıyoruz.

Birleşme ve devralmaları anlamak

Birleşme, iki veya daha fazla şirketin tek bir tüzel kişilik altında toplanmasıdır. Devralma ise bir şirketin başka bir şirketi edinmesi, çoğunlukla büyük bir şirketin küçük bir şirketi bünyesine katmasıdır. Bu ayrım önemlidir: yasal birleşmeler 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nun (TTK) öngördüğü prosedüre bağlıdır, devralmalar ise müzakere edilen sözleşmelerle kurulur.

TTK iki tür yasal birleşme tanır:

• Devralma yoluyla birleşme: Bir şirket bir başka şirketi bünyesine alır; devrolan şirket sona erer.
• Yeni kuruluş yoluyla birleşme: İki veya daha fazla şirket, yeni kurulan bir şirket çatısı altında birleşir ve mevcut şirketler sona erer.

Kontrol kavramı, işlemin nasıl değerlendirileceğinin merkezindedir. Kontrol, bir teşebbüs üzerinde doğrudan ya da dolaylı olarak; paylar, haklar, sözleşmeler veya başka araçlarla; fiilen (de facto) ya da hukuken (de jure) belirleyici etki uygulayabilme gücünü ifade eder. Kontrolün kimde toplanacağının belirlenmesi, aynı zamanda işlemin rekabet hukuku bakımından bildirime tabi bir “yoğunlaşma” olup olmadığını da tayin eder.

İşlem yapısının seçilmesi

İşlem yapısı ilk stratejik karardır ve vergiyi, sorumluluğu, onayları ve süreyi şekillendirir. Uygulamada üç yol öne çıkar:

• Pay devri. Alıcı, hedef şirketin paylarını devralır ve şirketi olduğu gibi — bilinen ya da bilinmeyen her varlık, sözleşme, çalışan ve borçla birlikte — bünyesine katar. Belgelendirmesi hızlıdır, ancak hedefin tüm geçmişinin yükünü taşır.
• Varlık devri. Alıcı, istediği belirli varlık ve borçları seçer. Bu, riski sınırlar ama daha zahmetlidir: her varlık, sözleşme, lisans ve izin ayrı ayrı devredilir ve çoğu, üçüncü kişinin veya karşı tarafın onayını gerektirir.
• Yasal birleşme. Şirketler TTK uyarınca hukuken birleşir; devrolan şirket, devralanın bünyesinde sona erer. Bu, külli halefiyetle işler; dolayısıyla borçlar dahil geride hiçbir şey kalmaz.

Özellik	Pay devri	Varlık devri	Yasal birleşme
Ne devrolur	Payları üzerinden şirketin tamamı	Yalnızca seçilen varlık ve borçlar	Külli halefiyetle tüm malvarlığı
Gizli borçlar	Tamamen devralınır	Büyük ölçüde geride kalır	Tamamen devralınır
Üçüncü kişi onayları	Genellikle az (kontrol değişikliği hükümleri hariç)	Her sözleşme, lisans ve izin için gerekir	Yasal prosedür çoğu onayın yerine geçer
Uygulama hızı	Belgelendirmesi hızlı	Yavaş — kalem kalem devir	Sabit TTK formaliteleri, 30 günlük inceleme dahil

Seçtiğiniz işlem yapısı bir muhasebe ayrıntısı değildir: hangi borçları devralacağınıza, hangi onayların peşine düşeceğinize ve kazancın nasıl vergileneceğine bu karar hükmeder. Yanlış kurgularsanız, sonradan yapılacak hiçbir sözleşme incelikliği bunu tam olarak düzeltemez.

Bir devralma aracı (edinim şirketi) kurmak basittir: 1 Ocak 2024’ten bu yana asgari sermaye anonim şirket (A.Ş.) için 250.000 TL ve limited şirket (Ltd.) için 50.000 TL’dir. Araç tipi seçimi; yatırımı nasıl finanse edeceğiniz, elde tutacağınız ve çıkışı nasıl planladığınızla doğrudan bağlantılıdır.

Düzenleyici çerçeve

Türkiye’de birleşme ve devralmaları birden çok mevzuat düzenler. Temel kanun TTK olup, yanında şu düzenlemeler yer alır:

• Bir işlemden doğan kazançlara uygulanan kurumlar vergisi dahil Türk vergi mevzuatı.
• 4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun ve birleşme kontrolüne ilişkin kuralları.
• Halka açık veya borsada işlem gören bir şirketin taraf olduğu hâllerde sermaye piyasası mevzuatı.

TTK uyarınca yasal bir birleşme için en az iki ticaret şirketinin varlığı gerekir. Bir şirket tüm hak ve borçlarını bir diğerine devreder ve sona eren şirketin ortakları, devralan veya yeni kurulan şirketin ortağı olur. Halka açık bir şirket söz konusu olduğunda, Sermaye Piyasası Kurulu’nun birleşme işlemlerine dair düzenlemeleri devreye girerek birleşen şirketlerin finansal tablolarını uyumlulaştırır.

Birleşme kontrolü ve Rekabet Kurumu

Pek çok M&A işlemi, kapanabilmesi için Rekabet Kurumu’ndan izin alınmasını gerektirir. Kalıcı bir kontrol değişikliği doğuran bir yoğunlaşma, tarafların ciroları 4054 sayılı Kanun kapsamında çıkarılan Birleşme/Devralma Tebliği’nde belirlenen eşikleri aştığında Rekabet Kurulu’na bildirilmeli ve onaydan geçmelidir.

Bu, işlemin en başında kontrol edilmesi gereken bir eşik sorusudur. İzin gerekli olduğu hâlde taraflar izinsiz kapanış yaparsa işlem geçersiz sayılabilir ve taraflar, ciro üzerinden hesaplanan idari para cezasıyla karşılaşabilir. Bu nedenle birleşme kontrolü analizi, imzadan sonraya bırakılmamalı, işlem yapısının kurgulanmasıyla eş zamanlı yürütülmelidir.

“Bildirim yapmamız gerekiyor mu?” sorusunu bir kapanış listesi maddesi değil, ilk günün sorusu olarak ele alın. Bildirime tabi bir işlemi izinsiz kapatmak, Türk M&A hukukunda işlemin tamamını geri döndürebilecek ve üstüne size para cezası kestirebilecek ender hatalardan biridir.

Bildirim gerektiğinde taraflar işlemi tipik olarak izin şartına bağlar: imzalar, bildirimi sunar ve ancak onay geldikten sonra kapanışı gerçekleştirir. Bu şartın sözleşmeye eklenmesi standart uygulamadır ve her iki tarafı da korur.

---

Prosedür ve belgelendirme

İşlem tipik olarak bir niyet mektubuyla başlar; çoğunlukla münhasırlık ve gizlilik taahhütleriyle birlikte gelir. Ardından durum tespiti yer alır; bu, hedef şirketin varlıklarının, sözleşmelerinin, davalarının, vergisel durumunun ve insan kaynaklarının ayrıntılı biçimde incelenmesidir. Elde edilen bulgular alıcının ilk değerlemesini sınar ve fiyattan garanti, tazminat ile fiyatın bir kısmının tutulması veya emanet (escrow) düzenlemelerine kadar nihai sözleşmedeki risk dağılımını şekillendirir.

Yabancı alıcılar için iki pratik nokta erken aşamada dikkat gerektirir. Birincisi, imza ile kapanış genellikle ön şartlarla birbirinden ayrılır — rekabet izni, sektör onayları, üçüncü kişi muvafakatleri — ve sözleşme, her şartı kimin, hangi tarihe kadar yerine getireceğini ve şart gerçekleşmezse ne olacağını açıkça söylemelidir. İkincisi, ödeme mekaniği önemlidir: emanet hesabı, fiyatın bir kısmının tutulması veya vadeli taksitler, kapanıştan sonra kolayca takip edemeyebileceğiniz bir satıcıya karşı garanti taleplerini güvence altına almanın yaygın araçlarıdır.

Taraflar daha sonra, işlemin yapısına göre çoğunlukla bir birleşme sözleşmesi, pay devri sözleşmesi ya da varlık devri sözleşmesi biçiminde nihai sözleşmeyi müzakere eder. Yasal birleşmede birleşme sözleşmesi, birleşme raporu ve gerekli finansal tablolar, ilgili şirketlerin genel kurullarından 30 gün önce ortakların incelemesine sunulmalıdır. Genel kurulların ardından birleşme onaylanmalıdır.

Onaydan sonra birleşme kararları Ticaret Siciline tescil edilir ve Ticaret Sicili Gazetesi’nde ilan edilir. Birleşme, tescil ile hukuki geçerlilik kazanır. TTK, sermaye şirketleri için belge yükünü hafifleten ve ortaklık formalitelerini kısaltan bir kolaylaştırılmış birleşme imkânı da tanır; örneğin bir şirketin diğerinin tamamına zaten sahip olduğu grup içi yeniden yapılandırmalarda kullanışlıdır.

Alacaklıların, çalışanların ve ortakların korunması

Türk hukuku, birleşmeden etkilenen üçüncü kişileri korur:

• Alacaklılar, birleşmenin geçerlilik kazanmasından itibaren üç ay içinde alacakları için teminat isteyebilir; devralan şirket bunu sağlamakla yükümlüdür.
• Çalışanlar, itiraz etmedikleri sürece, mevcut hak ve borçlarını koruyarak 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu (TBK) uyarınca işyeriyle birlikte kendiliğinden devralana geçer.
• Birleşmeden önce devrolan şirketin borçlarından şahsen sorumlu olan ortaklar, birleşmeden sonra da sorumlu kalır; bu sorumluluk, birleşmenin ilanından itibaren işleyen üç yıllık zamanaşımına tabidir.

Alıcı açısından bu koruma mekanizmaları aynı zamanda bir kontrol listesidir: alacaklı talepleri, çalışan hakları ve ortakların artık sorumluluğu doğrudan kapanış sonrası maliyet ve riske dönüştüğü için durum tespitinin kapsamında yer almalıdır.

Sektöre özgü kurallar

Bazı sektörler, genel rejimin üzerine ek koşullar getirir. Örneğin Bankacılık Kanunu, birleşen bankaların toplam aktiflerinin sektör payındaki oranı yüzde 20’yi aşmadığında belirli rekabet hükümlerini uygulama dışı bırakır. Yabancı yatırım genel olarak yerli yatırımla aynı muameleye tabidir; ancak bankacılık ve medya gibi hassas sektörlerde kısıtlamalar uygulanır ve sigortacılıktan enerjiye ve telekomünikasyona kadar düzenlemeye tabi faaliyetlerde kontrolün el değiştirebilmesi için çoğu zaman ilgili sektör düzenleyicisinden önceden izin alınması gerekir. İki ayrı iznin gerektiği hâllerde, rekabet bildirimi ile sektör onayı, hiçbiri kapanışta darboğaza dönüşmesin diye birlikte planlanmalıdır.

Neden önemli

Yasal bir birleşme külli halefiyet ilkesiyle işlediğinden, hedef şirketin tüm malvarlığı — aktif ve pasifiyle birlikte — kendiliğinden alıcıya geçer. Bu da disiplinli bir durum tespitini, işlem yapısının doğru kurgulanmasını ve zamanında alınan rekabet iznini belirleyici kılar. İyi kurgulanmış ve gereken izinleri alınmış bir işlem sorunsuz kapanır; olmayan bir işlem ise geri döndürülebilir, vergisel açıdan verimsiz hâle gelebilir veya alıcının hiç hesaba katmadığı borçlarla yüklenebilir. Türkiye’deki her M&A işleminin öncesinde, sırasında ve sonrasında müvekkillerimize; işlem yapısı, durum tespiti, rekabet ve sektör izinleri, sözleşme hazırlığı ve kapanış konularında danışmanlık veriyoruz.