Yabancı Hakem Kararlarının Türkiye'de Tenfizi

Yurt dışında verilmiş lehe bir hakem kararına sahip olan alacaklı, bu kararı doğrudan bir Türk icra dairesine sunup hemen infazını bekleyemez. Karar önce, Türkiye’de hukuki sonuç doğurabilmesi için bir mahkeme denetiminden geçmek zorundadır. Bu denetim, bir uluslararası sözleşme ve onun kapsamadığı yerde iç hukuktaki milletlerarası özel hukuk kurallarıyla yürütülür. Hangi rejimin uygulanacağını, hangi mahkemeye başvurulacağını ve karşı tarafın hukuken neyi ileri sürebileceğini bilmek; hızlı bir tenfiz ile tanıma üzerinde uzayıp giden bir çekişme arasındaki farkı belirler.

Hukuki çerçeve

Her yabancı hakem kararı için hareket noktası, Yabancı Hakem Kararlarının Tanınması ve Tenfizine ilişkin 1958 New York Sözleşmesi’dir. Türkiye bu Sözleşme’ye 1992’den bu yana taraftır ve iki çekince koyarak katılmıştır; bu çekinceler Sözleşme’nin uygulama alanını belirler: karşılıklılık çekincesi uyarınca Türkiye Sözleşme’yi yalnızca başka bir âkit devlette verilmiş kararlara uygular; ticari nitelik çekincesi ise Sözleşme’yi Türk hukukuna göre ticari sayılan uyuşmazlıklarla sınırlar.

Bir kararın Sözleşme kapsamı dışında kaldığı hâllerde tenfiz, iç hukuka, yani 5718 sayılı Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanun (MÖHUK), özellikle m. 60-63 uyarınca yürütülür. Esasta iki rejim, özellikle ret sebepleri bakımından birbirine yakındır; bu nedenle pratik sonuç çoğu zaman benzer olur. Yine de doğru metnin baştan belirlenmesi önem taşır; çünkü talebe hangi hükümlerin uygulanacağını ve her itirazın nasıl kurulacağını bu belirler.

Yabancı bir hakem kararı, görevli mahkeme onu tenfiz edilebilir kılana kadar Türkiye’de icra kabiliyeti taşımaz. Tanıma, infazın bir koşuludur; şeklî bir formalite değildir.

Görevli mahkeme

MÖHUK, tenfiz talebine hangi mahkemenin bakacağını belirlemek için açık bir sıralama öngörür. Görev, öncelik sırasıyla şu yerlere aittir:

Öncelik	Bağlanma noktası
Birinci	Tarafların kararlaştırdığı mahkeme
İkinci	Aleyhine tenfiz istenenin Türkiye’deki yerleşim yeri mahkemesi
Üçüncü	Tenfize konu malların bulunduğu yer mahkemesi

Uygulamada bu, tarafların bir forum seçmiş olmaları hâlinde kendi seçimlerinin üstün tutulması anlamına gelir. Bir kararlaştırma yoksa görevi, aleyhine tenfiz istenenin Türkiye’deki yerleşim yeri belirler. Yalnızca bu tarafın Türkiye’de yerleşim yeri bulunmadığında malların bulunduğu yer belirleyici olur; alacaklının, yabancı bir tarafın Türkiye’de bulunan malvarlığı veya alacaklarını takip ettiği hâllerde durum sıklıkla böyledir.

Tenfizin reddi sebepleri

Türk mahkemesinin tenfizi reddedebileceği sebepler sınırlı sayıdadır. Bu sebepler New York Sözleşmesi m. V’te ve buna koşut biçimde MÖHUK m. 62’de yer alır. Tenfize direnen taraf, itirazını aşağıdakilerden birine dayandırmak zorundadır:

• Tahkim anlaşmasının geçersiz olması — ister bir tarafın ehliyetsizliği, ister anlaşmanın uygulanacak hukuka göre geçersizliği nedeniyle.
• Bir tarafa hakem seçiminden veya yargılamadan usulüne uygun bildirim yapılmaması ya da bu tarafın başka bir sebeple savunma hakkını kullanamaması — hukuki dinlenilme hakkının ihlali.
• Kararın, tahkime götürülen konuların kapsamını aşması; tahkim anlaşmasının dışındaki hususlarda hüküm kurulması.
• Hakem kurulunun teşekkülünün veya tahkim usulünün, tarafların anlaşmasına uygun olmaması.
• Kararın henüz bağlayıcı hâle gelmemiş olması ya da verildiği ülkenin yetkili makamınca iptal edilmiş veya durdurulmuş olması.
• Uyuşmazlığın Türk hukukuna göre tahkime elverişli olmaması.
• Tenfizin kamu düzenine aykırı düşmesi.

İlk sıradaki sebepler kural olarak karşı tarafça ileri sürülüp ispatlanır. Buna karşılık tahkime elverişsizlik ve kamu düzeni, tarafların ötesindeki menfaatleri koruduğundan mahkemece resen incelenebilir. Özellikle kamu düzeni dar yorumlanır: bu, kararın isabetliliğini denetlemenin bir kapısı değil, Türk hukuk düzeninin temel ilkelerine aykırı sonuçların tenfizini önleyen bir güvencedir.

Esasın incelenmemesi

Tenfiz rejiminin belirleyici bir özelliği, Türk mahkemesinin uyuşmazlığın esasını yeniden incelememesidir. Révision au fond olarak ifade edilen ilke — esasa ilişkin yeni bir inceleme — tenfiz yargılamasında yer bulmaz. Mahkeme delilleri yeniden değerlendirmez, olguları yeniden tartmaz ve kendi görüşünü hakemlerin hukuki gerekçesinin yerine koymaz. Görevi, sınırlı sayıdaki ret sebeplerinden hiçbirinin bulunmadığını doğrulamakla sınırlıdır.

Bu sınırlama, New York Sözleşmesi’nin pratik özünü oluşturur. Sonuçtan yalnızca memnun olmayan bir taraf, tenfiz aşamasını bir kanun yolu gibi kullanamaz. Karar kendi otoritesiyle ayakta durur; onu ancak m. V veya m. 62 kapsamına tam olarak giren bir aykırılık durdurabilir.

Pratik adımlar

Tenfiz genellikle belirli bir sıra izleyerek ilerler. Alacaklı önce kararın Sözleşme’ye mi yoksa MÖHUK’a mı tabi olduğunu belirler. Ardından görev sıralamasına göre görevli mahkemeyi saptar. Talep; kararın onaylı bir örneği, tahkim anlaşması ve bunların yeminli Türkçe tercümeleriyle birlikte sunulur. Karşı taraf itirazlarını ileri sürdüğünde tartışma, m. V veya m. 62 kapsamında bir ret sebebinin gerçekleşip gerçekleşmediğine döner; kamu düzeni ve tahkime elverişlilik ise mahkemece de incelenebilir. İlk derece kararı bundan sonra kanun yolu denetimine açıktır.

Kanun yolları

Tenfize ilişkin karar ilk derecede kesin değildir. Bölge adliye mahkemesi nezdinde istinaf yoluyla itiraz konusu edilebilir; işin niteliğine ve değerine göre ardından Yargıtay nezdinde temyize tabi olabilir. Temel denetim esasa değil ret sebeplerinin varlığına özgülendiğinden, kanun yolu savları genellikle m. V veya m. 62 kapsamındaki bir sebebin doğru değerlendirilip değerlendirilmediği üzerinde yoğunlaşır.

Yabancı mahkeme kararı tenfizinden farkı

Hakem kararlarını yabancı mahkeme kararlarıyla karıştırmamak önemlidir. Yabancı bir mahkemenin verdiği karar ayrı bir rejim uyarınca, MÖHUK m. 50-59 çerçevesinde tanınıp tenfiz edilir ve Türkiye ile karar veren devlet arasında karşılıklılık şartına bağlıdır. New York Sözleşmesi ile MÖHUK m. 60-63’e tabi yabancı hakem kararları ise farklı görev ve ret kurallarına uyar; karşılıklılık incelemesi de burada farklı işler. Bu nedenle metnin baştan doğru nitelendirilmesi tüm usul yolunu belirler; bir hakem kararına mahkeme kararı gibi — veya tersine — muamele etmek, talebi yanlış rayda ilerletir. Yabancı mahkeme kararlarının tenfizi, başlı başına ayrı bir konudur.

Nasıl yardımcı oluyoruz

Yabancı hakem kararlarının Türk mahkemelerinde tanınması ve tenfizi konusunda alacaklılara ve borçlulara danışmanlık veriyoruz. Çalışmamız; hangi rejimin uygulanacağının değerlendirilmesini, görevli mahkemenin saptanmasını, gerekli onaylı belgeler ve tercümelerle tenfiz dosyasının hazırlanmasını ve Sözleşme m. V ile MÖHUK m. 62 kapsamındaki itirazların — kamu düzeni ve tahkime elverişlilik soruları dâhil — kurulmasını veya bunlara yanıt verilmesini kapsar. İlk derece kararının itiraza uğradığı hâllerde dosyayı istinaf ve varsa temyiz aşamasında da yürütüyoruz.